پروسه (فرهنگی هنری)

شعرِ رنجورانِ زمین

2011-05-25T19:44:00.000+04:30

از جورج اسنِدِکر
بازسرایی: بهاره.ش

رنجورانِ زمین در کوچه ای گردِ هم آمده اند
که برنامه یِ انقراضِ تمدنِ غرب را
بچینند
آنان کاملا مجهزند
اما نه سازمان یافته!
ارتشِ اشغال گر طبقه یِ متوسط را حمایت می کند
و شغلِ من، تنها، خبرگزاری یِ جنگ است.

شعری از پیمانِ فاضلی (به مناسبتِ فرارسیدنِ روزِ جهانیِ زن)

2011-03-08T01:24:00.000+03:30

شعری برایِ گرامیداشتِ روزِ جهانییِ زن(8 مارس)

پیمان فاضلی

مرد

زناش را شخم میزد

و زن همچنان که در شیارِ گودِ سینهاش مدفون میشد

با خود میگفت:

امسال اگر محصول خوب باشد

زمینام را پس میگیرم.

شعرِ "اعترافِ سرخ" از رزا فرج الهی

2011-02-12T03:26:00.002+03:30

چه قدر خودخواهم من!

با تو دل ام برایِ انقلابِ مصر غنج می رود؛

از لب ات می دزدم و چشم های ام آهسته اخبار را مَزمَزه می کند

تو که نیستی، فکرت کَشتیِ انقلاب ها را در من غرقه می کند!

با تو که هستم مصر را نگرانم،

بی تو نگرانِ بویِ اعتیادِ دستان ام.

ما مُخدرِ هم ایم...

چه قدر ناتوانم من!

تنِ تجاوز شده یِ خاورمیانه را مَردم

از زیرِ لَشِ گندیده یِ استبداد پس می گیرند: عضو به عضو،

من اما دستان ام را هنوز از دست هایِ تو نتوانسته ام پس بگیرم!

چه قدر توانایی تو!

یک شبه در تاریکیِ تنهاییِ من کودتا کردی

و صبحدم صدایی در من دِگر برایِ اعتراض نمانده بود؛

همه صداهایِ مخالف را در من کشته بودی تو!

گرامی داشتِ چهلمین سالگردِ حماسه یِ سیاهکل «دو طرح از روشنا.ح»

2011-02-07T18:47:00.001+03:30

به مناسبتِ گرامی داشتِ چهلمین سال روزِ حماسه یِ سیاهکل
نوزده بهمن
دو طرح از «روشنا.ح»

"علی اشرف درویشیان، خسرو گلسرخی و فریدون تنکابنی در مرکزِ رفاهِ دروازه غار" «علی دروازه غاری»

2011-01-09T06:22:00.000+03:30

"علی اشرف درویشیان، خسرو گلسرخی و فریدون تنکابنی در مرکز رفاه دروازه غار"

علی دروازه غاری

حالِ چندان خوبی‌ نداشتم. آن روزها زیاد تویِ نخِ درس‌خوندن نبودم. دلام گرفته بود. سوارِ اتوبوسِ دوطبقه که شدم، طبق روالِ معمول رفتم طبقه‌یِ دوم. بعضی‌ از بچه‌هایِ محل و هم‌مدرسه‌یی‌‌ها هم بودند، اما هردوطبقه تقریبا خالی‌ بود. بغلِ پنجره نشستم و سیگاري آتیش زدم. سمتِ راستِ اتوبوس، مکانِ همیشه دل‌خواه‌ام بود. نگاهي به اطراف انداختم. جمال سمتِ چپ نشسته بود و سرش تویِ یک کتاب غوطهور بود. از این‌که تمام زندگی‌م رو گذاشته بودم و داشتم جبر و مثلثات می‌خوندم. حال‌ام گرفته بود. نمی‌دونم چيم بود ولی‌ از درس‌خوندن و حفظ‌کردنِ جَفَنگیاتِ شیمی‌ و فیزیک کلی‌ دل‌خوربودم. هوا گرفته و مه‌آلود بود. درختانِ بیدِ کنارِ جاده با هر وزشِ باد به کناره‌ها سرِ تعظیم فرود می‌‌آوردند و برگ‌های خود را به پایین می‌‌ریختند. جویِ کنارِ خیابان مملو از برگ‌های زرد و نارنجِي بود که با حرکتِ ماشینها هر طرف می‌لولیدند و گاه‌گاه به آسمان‌ها پرواز می‌کردند. خیابانِ رِی پر از پیاده‌روهای خالی بود و بویِ سکوت پايیز را می‌داد.

من سردرگریبان و دنبال راه و چاره‌ای بودم. که از درس‌خوندن طفره برم. از این‌که کلاس ده‌م رو به رشته‌ی ریاضیات رفته بودم، سخت متنفر بودم. خیلی‌ دل‌ام می‌خواست که به رشته‌یِ ادبیات می‌‌رفتم و یا یک گوشه‌اي کِز می‌کردم و فقط سیگار می‌‌کشیدم. دل‌ام از دنیا و بی‌گانه‌گی‌هاش زده شده بود. یک‌آن متوجه شدم که قَهقهه‌یِ جمال اتوبوس رو به هم ریخته. گویا اصلا توجه‌يی به‌ اطراف نداشت.

من سرش داد زدم که: "هری وِسَر چه مرگته؟" (جمال کرمانشاهی بود و به همه‌یِ ما می‌گفت هری وِ سَر؛ یعنی‌ خاک بر سر.) اصلا توجه‌يی‌ به سوال من نکرد. دوباره سرش داد زدم که: "روله چه مرگته که این‌جوری می‌خندی؟" بازهم بی‌‌توجه سردرکتاب می‌‌خندید. هیچ وقعی به اطراف خود نداشت. پُکِ محکمی به سیگار زدم و بغلدست‌اش نشستم. فضای بین کتاب و صورت‌اش رو پُر از دود سیگار کردم. بدون آن‌که تفاوتی‌ در تامل و تمرکز او گذاشته باشم. دست‌اش رو به طرف من برد و بین دو انگشت‌اش رو باز کرد. گویا حواس‌اش از اوضاع جمع بود و آن‌چنان هم بی‌وقع نبود. سیگار را بینِ دو انگشتانِ سبابه و میانه‌یِ او گذاشتم. گفتم: "خاک بر سر، چی‌ می‌خونی‌؟" در همین حال به طرف جلد کتاب خیز برداشتم و سعی‌ کردم اسم كتاب رو ببینم. جمال گفت: "روله صبر کن. مگر چهار‌ماهه به دنیا اومدی؟" پُکی به سیگار زد و دوباره لاينقطع قاه‌قاه خندید. کتاب را به من حواله کرد. دود سیگار را با لب‌خند بیرون زد. اسم کتاب "از این ولایت" بود. از علی‌ اشرف درویشیان.

من در حال ورانداز کردنِ کتاب بودم که جمال، کتاب رو از دستام قاپید. گویا سیگار رو قورت داده بود و حالا دوباره تشنه‌یِ کتاب خوندن بود. پس‌گردنی محکمي به‌ش زدم و شروع کردم دعوا کردن و فحاشی که: "مرتیکه نصف سیگار رو به گند زدی، اون‌قدر هم آدم نیستی‌ که یک لحظه بگذاری به کتاب‌ات نگاه کنیم؟" قبول کرد که کتاب رو با هم بخوانیم. داستانِ جالبي‌ بود. بی‌‌توجه به ایستگاه‌هایِ اتوبوس و مسافران مشغول خواندن شدیم. جمال از من سریع‌تر می‌‌خواند. من فراموش کردم که حال‌ام گرفته بود. من هم‌چون او غرقِ کتاب شدم و می‌‌خندیدم. داستانِ کوتاهي‌ بود از زبان یک بچه که با پدر و برادرش صبحِ اولِ جمعه به حمام می‌‌رفتند. چه ساده، چه زیبا، چه هم‌آهنگ با زندگیِ‌ من. داستان اما در کرمانشاه بود. پسرک آخرِ سر پیروزمندانه و تمیز از حمام در می‌آد. به اِزاش من و جمال دو ایستگاه عقب ماندیم. من او رو مقصر می‌‌دونستم، ولی‌ خوش‌حال و خندان تا خانه را پیاده رفتیم. آخه ما هم‌کوچه‌ای بودیم.

داستان، یادِ پدرِ مرا هم زنده می‌‌کرد که همراه او و سه برادرم به حمامِ عمومی می‌رفتیم. گویا تمامیِ داستان در دروازه غار اتفاق افتاده بود به‌جز تکیه کلام‌هایِ کرمانشاهی که در مورد ما بایستی ترکی‌ ادا می‌شد. واقعا تراژدیِ مضحکي بود. غم و اندوه ما به صورتي خنده‌آور.

از جمال خواستم که کتاب رو به من به عاریت بده تا من هم بتونم اونو بخونم. پسرِ شوخي بود، رک و راست. همیشه لهجه‌یِ فارسی‌اش رو با چند ضرب‌المثلِ‌ کرمانشاهی قاطی‌ می‌کرد: "بچو، گُم بو هری و سر"، "یهودی خاک بر سر برد، مرده شور قیافه‌یِ نحس‌ات با اون عینکِ چارچشمی‌ات رو ببرن، خُب برو خودت بخرش. سعی‌ کن به نویسنده‌اش کمک کنی‌ تا شاید کتاب‌اش رو بفروشه و پولی‌ گیرش بیاد. زیادی هم نِق بزنی‌ آن‌قدر می‌زنم‌ات که به خر بگی‌ امام. گم بو هری وسر."

آن‌قدر این فحش‌ها رو گفته بود که من به ساده‌گی‌ اون‌ها رو می‌فهمیدم. محکم به کله‌اش زدم و گفتم: "خاک بر سر خودت و جّد‌ و آبادت! مرتیکه‌یِ اشک، هنوز آدم نشدی و حرفِ حساب حالی‌ات نیست؟ حداقل آدرس‌اش رو بده. دُنگ‌ات نیاد! کتاب از انتشارتِ شباهنگ بود. در خیابان شاه آباد، پاساژ صفوی طبقه‌ی دوم. من اما واقعا نمی‌دانستم که این آدرس کجاست.

چند روز بعد حدود بیست تومنی رو که پس‌انداز کرده بودم با خود برداشتم و با آگاهی‌ از این‌که شاه‌آباد طرف‌هایِ لاله‌زار است و نزدیکی‌‌هایِ بالاشهر. با اتوبوس تا پارکِ شهر رفتم. فکر کردم که اتوبوسي بگیرم و برم شاه‌آباد. متاسفانه چنین چیزی امکان نداشت. در نتیجه با ناآگاهی از مسافت، شروع کردم به راهرفتن. به اصطلاح خودمان، خط ۱۱ رو گرفتم. سلانه‌سلانه خودم رو به لاله‌زار رساندم. خیاباني که برایِ من چون کارناوال‌هایِ فرنگي جلوه می‌‌نمود. سر و صدايي از هرگونه و چراغانی از هررنگ. عکس دخترانِ نیم‌لختِ خم‌شده با کفش‌هایِ پاشنهبلند و ربردو شامبر تا باسن، با زناني که هم‌چون حَرَمسرا در حالِ رقص جلوه می‌‌نمودند. از مردان، بیک ایمان‌وردی و فردین رو در هر تابلویي می‌دیدی. از سالن‌ها، صدایِ فیلم‌ها می‌اومد که هیجان در اون‌ها جلوه می‌‌نمود.

مجذوبِ دستفروشی‌هایِ کنارِ خیابان بودم که چشم‌ام به یک چرخ‌دستی‌ِ پُرازکتاب افتاد با یک علامت تبلیغاتیِ هفتاد درصد تخفیف. عجب! تا به حال هیچ کالایی ندیده بودم که قیمت‌اش این‌همه تویِ سرش خورده باشه. با لَه‌لَه و عجله، تمام میز را گشتم. اول از قیمت‌های پایین شروع کردم. گویا برایِ قیمت کتاب بیش‌تر ولوله کرده بودم تا محتوایِ کتاب. خوب به یاد دارم که کتابي‌ خریدم به نام "یخِ سرد" که علی‌رغمِ سال‌ها نگه‌داری از اون، هرگز اون رو نخواندم. نصفِ پس‌اندازم رو به ساده‌گی‌ خرج کردم. کتاب‌هایي‌ از همه نوع. از کارآگاه مایک هامر (میکی اسپلین) تا داستان‌هایِ عشقی‌ و منظومه‌هایِ سرخورده‌گانِ تاریخ.

من هم‌چون تازه‌واردان به تهران، کارگران فصلی که لاله‌زار رو معبد زیبایی و سیرک‌های اعیانی می دیدند، اون رو سلانه‌سلانه و با ولع قدم می‌زدم. عجب جایِ پرهیجانی بود. مردی از داخل باجه‌یِ سینما و کاباره‌ها با صدایِ "آقا بیا تو!" از یک‌سو و از طرفِ دیگر عکس‌هایِ زیبا و جذاب و اندامِ شهوت‌انگیزِ خود، سالن رو بَزَک کرده بود، حسِ طمع رو جلب می‌‌کرد. جالب آن‌که وقتی‌ یکی‌ از این عکس‌ها رو از هرسمت نگاه می‌‌کردی هنوز چشم‌اش تو رو نگاه می‌‌کرد. و فقط تو رو!

خیابانِ لاله‌زار به دو قسمت تبدیل می‌‌شد. سمتِ جنوبِ لاله‌زار با شمال آن دارای دو خاستْ‌گاهِ متفاوت بودند. دربخشِ جنوبی، دختران و هیجاناتِ زندگی‌‌اي پُر سروصدا جلبِ توجه می‌کرد و قسمت شمالیِ آن، مملو از بزازی‌هایِ پُر از طاقه‌هایِ رنگُ‌‌وارنگ و مردمی که دنبالِ خرید بودند، می‌گردید. ساختمانِ پلاسکو با تمامی‌ِ زیباییِ خود بویي از تفریح نداشت. مردم هم دو گونه جلوه می‌‌کردند. آن یکی‌ به دنبال تفریح بود و بهآغوشگرفتنِ اندامی رو می‌‌طلبید که شهوتِ جنسی‌‌ش رو، غریزه‌یِ وجودش رو بیرون بريزه و این یکی‌ به پوشیدنِ لباس و کفش قناعت می‌‌کرد.

انتشارت شبگیر شباهنگ در طبقه‌یِ دوم یا سوم و در آخرِ پاساژ بود. سریع از چند کتاب فروشی که دیدم گذشتم، مبادا که حرص و طمع من دوباره گل کنه. پیدا کردنِ انتشارت شبگیر شباهنگ واقعا مشکل بود. می‌خواستم کتاب مورد علاقه و دلیل اومدن‌ام را پیدا کنم و بِرَم.

کتابفروشی خلوت بود و قفسه‌ها هم از هم‌چه کتاب‌هایِ‌ زیادی برخوردار نبودند. مردي با عینکي بهچشم، که بیش‌تر به نعلبکی شباهت داشت، اما شفاف با چهره‌اي اصلاح کرده و سیبلي پُرپُشت که بیش‌تر به علی‌اللهی‌ها میموند، پشتِ میز نشسته بود، که گویا موهایِ سرش هوسِ ریزش کرده بود. حدودِ چهل سالي می‌‌نمایاند. به نظر بلند قد هم نمیاومد.

کوتاه هم نبود. گویی میانگین بود. نه چندان چاق و خِپِل. سر و صورت سفید و منظمی داشت. به گمانم با ادب هم جلوه می‌‌نمود. پشت میز نشسته بود و با کاغذ‌هایی‌ ور می‌رفت. من به محض وارد شدن سلامی‌ کردم و سریع به طرف کتاب‌ها رفتم. حوصله‌یِ وقت‌گذرانی رو نداشتم. حدود یک ساعتی‌ رو تو لاله‌زار گذرانده بودم و یک ساعتی‌ هم پیاده آمده بودم. قبل از اون‌كه مادرم دل‌واپس می‌‌شد باید به خانه بر‌می گشتم. یکی‌دوتا از کتاب‌ها رو انتخاب کردم. همه‌اش در این فکر بودم که با ده‌ تومنِ باقی‌‌مانده چه می‌تونم بخرم. به زبان ساده داشتم چُرتکه می‌‌انداختم که مردِ پشتِ میز، پشتِ سرم سبز شد.

لهجه‌یِ جالبي‌ داشت. تا اون لحظه فارسی‌ رو این‌چنین نشنیده بودم. زیبا و با متانت بود. اصطلاحات کوچه بازاری هم در كلام‌اش یافت نمی‌‌شد: "می‌خواهید کمک‌تان کنم؟" دستور زبان رو همان‌طور که در مدرسه یاد گرفته بودیم ادا می‌‌کرد، نه مثل: "کمک می‌خوای؟"

هه‌هه خنده‌ام گرفته بود. گفتم: "بله دارم دنبال کتاب‌هایی می‌‌گردم که جمع‌شان از ده‌تومن تجاوز نکنه. در ضمن باید کتاب از این ولایت هم توش باشه."

گفت : "چه‌طور؟ مگر از آن کتاب خوش‌تان آمده؟"

"بله آقا، یه داستانی توش بود که از خنده منو کشت و این رفیق و بچه محل ما نگذاشت که همه‌یِ کتاب رو بخونم. گفت: "گور بابات! برو بخرش شاید نویسنده هم چیزی گیرش بیاد". در ضمن داستان‌اش منو یاد بابام می‌انداخت که بچه‌گی‌‌ها باهاش حمام می‌رفتیم. خیلی‌ عالی‌ بود. واقعا دَم نویسنده‌اش گرم."

لب‌خندی بر لبِ او نشست. نمی‌دانم به‌خاطر دل‌ْخامیِ من بود یا صداقت من یا این‌که تجلیل از داستان. نگاهی به دستم کرد. چند کتابی‌ در آن دید. اون‌ها رو با اجازه از من گرفت و بر یکا‌یک‌شان دید سریع ديد زد. نفس عمیقی کشید. گویا صحبت مرا فراموش کرد و یا غم به دل‌اش نشست. گفت: "این‌ها را از کجا آوردی؟" من هم حراجی بودن آن‌ها و قیمت آن‌ها رو توضیح دادم. دوباره لب‌خندی بر گونه‌های‌اش نمایان شد. این لب‌خند ولی‌ با آن لب‌خند قبلی‌ فرق می‌کرد. شاید از دل‌سوزی بود و یا شاید از حقارت. هرگز نفهمیدم.

کتاب‌هایی رو برای خریدن پیش‌نهاد کرد. با توضیح کوتاهی‌ از هر کدام که در چه موردی هستند. اول جویا شده بود که در چه زمینه‌ای طالب هستم و دوست دارم از چه بخوانم. برای من داستان‌های ساده و واقعی‌، فقر و دروازه غار، کودکان و زشتی‌های جامعه و زیبایی‌های زنده‌گی‌ مطرح بود. از خودم، خانواده‌ام ،از لاله‌زار و سینماهای آن گفتم. اما او با نگاه کنجکاو مرا و حرکات مرا دنبال می‌کرد و در عین حال کتاب‌هایی را از قفسه برای من در می‌آورد. من اما قبل از هر چیز با قیمت کتاب‌ها ور می‌رفتم و اون‌ها رو جمع می‌زدم.

"این را نه"، "این یکی‌ گرانه"، "اینا بیش‌تر از ده تومن می‌شن"، "از این ولايت سی‌وپنج ریاله." بی‌چاره یک‌باره متوجه شد که با شصت‌وپنج ریالِ باقی‌مانده حدودا دو سه تا کتابِ دیگر بيش‌تر نمی توانم بخرم و تمامی هم‌وغم او برای فروختن کتاب اثری ندارد. هیچ راه دیگری برای شیره مالیدن سرِ من وجود ندارد. الا و بلا من شصت‌وپنج ریال بیش‌تر ندارم.

به یک‌باره گفت: "من بیستدرصد تخفیف می‌دهم و آن کتاب از این ولایت را هم چهلدرصد، این‌طوری می‌تانی بخریدشان." هرگز "می‌توانی"‌ رو "می‌تانی" نشنیده بودم. راست‌اش خجالت کشیدم بپرسم اهل کجایی‌. از شادی اما در پوست خود نمی‌گنجیدم. بارم رو پُرکردم. به حساب‌کردن که آمدیم با توجه به چهلدرصد و سیدرصد و بیستوپنجدرصد تخفیف، کار از ده‌تومن هم گذشت. بی‌چاره، یِههو از آب در اومد که "شما سه تومان هم به من بده‌کار می‌شوید." ایشان بدون هیچ‌گونه ناراحتی‌ ادامه داد که: "اشکالی‌ ندارد، دفعه‌یِ بعد که می آيید این‌جا، بدهی‌تان را هم بیاورید."

احساس کردم که دارم کلاه برداری می‌کنم. از صداقت این انسان خوب که گویا به خارجی‌‌ها بیش‌تر شباهت داشت، با آن فارسی‌ صحبت کردن با ادبانه‌اش نبایستی سوء‌استفاده می‌‌کردم. این بابا چهلدرصد تخفیف داده و حالا سه تومان هم بده‌کار از آب در اومدم. نه اصلن میل به سوءاستفاده نداشتم. آخر دنبال کتاب دل‌خواه‌ام آمده بودم و این بی‌چاره را هم نیم‌ساعتی‌ علاف کرده بودم. گفتم: "نه آقا. به‌تره که من یکی‌‌دوتاشون رو بگذارم این‌جا و به شما بده‌کار نباشم. وقت هم نخواهم کرد که این‌ها رو بخوانم. تازه نمی‌دانم که کِی‌ برمی‌گردم. شاید اصلا افتادم و مُردم. بهتره که این‌ها رو بعدا بخرم."

لبخندی به زیباییِ گلیي بهاری بر چهره‌اش نشست. خون را می‌توانست دید که زیر پوست صورت‌اش به هیجان آمده بود. می‌خواست که کتاب‌ها را در پلاستیکی‌ یا پاکتی بگذارد. دور و بَر را ورانداز می‌کرد، که من از موقعیت استفاده کردم و پرسیدم که آیا صاحب کتاب‌فروشی هست. گفت که نه، فقط یک دوست است.

جَل‌الخالق! کارِ من خراب شده بود. اگر دفعه‌یِ دیگر می‌‌آمدم و این بابا این‌جا نبود چه کار باید می‌‌کردم. مثل گل وا موندم. کاش اون کتاب‌ها رو برمی‌داشتم. خب کار از کار گذشته بود. گفتم: "شما همیشه این‌جا هستید؟" گفت: "نه، بعضی‌ اوقات اینجایام."

در این میان جوانکی وارد شد با ریشي سیاه، جینِ لوله‌تفنگی و پیراهنِ کرکیِ آبی رنگ به تن داشت. مرتب و تمیز بود. از او پرسید: "آقا س. می‌دانی کاغذ یا پاکتی هست که این آقا (یعنی‌ من) بتاند کتاب‌ها را توی آن بگذارد؟"

س. به پشت میز رفت و کیسه‌یِ پلاستیکی‌ای رو در آورد و به من کمک کرد که کتاب‌ها رو اون‌جا جا بدم. بسیار صمیمی‌ بود. از این‌همه زحمت و محبت رنجیده بودم. گویا من سرِ او کلاه گذاشته بودم. ولی‌ بیش از هر چیزی وقت او را با حساب‌های ده تومن و چرتكه زدن‌های ذهنی‌ام هدر داده بودم. دستم را به سوی‌اش دراز کردم به علامت خدا حافظی. گفتم: "اسمم علی‌ هست. شما؟"

گفت: "من هم علی‌ هستم، علی‌ اشرف."

به یک‌باره رنگ‌ام قرمز شد. ‌"ای دادِ بیداد. این همان نویسنده‌یِ کتابِ دل‌خواهِ من است؟". قبل از آن‌که تمامیِ کلمه‌یِ درویشیان از دهان‌ام درآید، گفت: "بله، درویشیان". و رو کرد به جوانک ریشو و ادامه داد که: "آقا س. هر وقت ایشان آمدند بیستدرصد به‌شان تخفیف بدهید به حساب من."

و این‌چنین شد که من مشتریِ دائمی شدم. البته نه فقط در خریدنِ کتاب، که در خواندن آن هم. انتشارات شبگییر شباهنگ هم گه‌گاه پاتوق من شد.

بی‌چاره آقای محمدی، صاحب کتاب فروشی، نه تنها وضعِ مالی خوبی‌ پیدا نکرد؛ بل‌که در اوایل انقلاب ۵۷ در خیابانِ انقلاب به طورِ مرموزي ترور شد. من نفهمیدم چه‌گونه و چه‌طور؟! روح‌اش شاد.

علی دروازهغاری

1384

سه شعر و طرح از «نیلوفر.م»

2010-12-19T20:37:00.003+03:30

به سراشیبی
کوبیده شدم
به سرعتام نگاه نکنید
به قعر میروم
گم میشوم.
میخ هم
حرکت دارد
دستِ کم
در زمان.

باد
خود
میدانست
باور پنجره را
که همیشه

به نَوَزیدنِ

باز بود.
پنجره
از روییدنِ من درد کشید
باد مرا با خود برد.

گاه
راهها
یاریمان میکنند
دور شویم.
آنچه
از پیش
ما را فرا میخواند
به بازگشت
هجوم میآورد.

شعرِ شب «پیمان فاضلی»؛ به مناسبتِ سالگردِ قتلِ پوینده و مختاری (نوزدهِ آذرماه)

2010-12-09T21:39:00.001+03:30

شعرِ شب

به مناسبتِ سالگردِ قتلِ پوینده و مختاری (نوزدهِ آذرماه)

پیمان فاضلی

« شب»

از اینجا

که پایِ شبآلودهام را در بُهتاش احضار میکنم

شب،

از اینجا آغاز میشود

که من بیدریغ میشوم.

در دستهایام طالع شدم

در پرواز

در عشق،

تا دریافتم

که شب

از اینجا آغاز میشود؛

دُرُست از همینجا که با دستهایام

- من-

پرندههایِ عاشق را

به خاک میسپارم.

احمد شاملو 85 ساله میشود! «محمد قراگوزلو»

2010-12-08T20:20:00.012+03:30

به بهانه یِ روزیاد میلاد احمد شاملو

احمد شاملو 85 ساله می شود!

تقی ارانی به روایت احمد شاملو

محمد قراگوزلو

درآمد

21 آذر 1389 احمد شاملو، رفیق دردانه و استاد یگانهی ما، 85 ساله میشود و زندهگی پر خروشاش در شط جوشان تاریخ اجتماعی این روزگار، استمرار پایدار خواهد داشت. بیشک. هر چند شاملو در یکی از روزهای آذر 1304 بر این "وادی پاتاوه نهاد" اما "جخ / آن روز از مادر زاده نشده بود/ عمر جهان بر او گذشته بود". به یک مفهوم واقعی، شاملو از تبار آن انسانهای رزمنده و ستیهندهئی است که از دوران طبقاتی شدن مناسبات اجتماعی، در یورش به وهنی که بر انسان رفته، به جمع جامعه پیوسته است. هم از این رو او با ممدوحان شعرش به دنیا آمده و با آنان به خاک افتاده است. از تقی ارانی و آبایی و وارتان سالاخانیان و سرهنگ سیامک و مرتضا کیوان تا گروه حنیفنژاد و اعضای سیاهکل و مهدی رضایی و احمد زیبرم و خسرو گلسرخی.

باری، آنچه در ادامه خواهد آمد بُرِش کوتاهی از زندهگی و مرگ تقی ارانیست. به بهانهی روز یاد میلاد احمد شاملو. در تاریخ پر بار اما کم برگ مبارزات سوسیالیستی این کهن بوم و بر، تقی ارانی چهرهئی درخشان و کم بدیل است که شیوهی زیستنامه و چیستی مبارزه و مواضع سیاسی او چنانکه شایسته است، گفته نشده. کم و بیش ماه پیش بود که یکی از دوستان عزیز، از من پرسید: "راستی دفاعیات ارانی در دادگاه نوشتهی خود اوست، یا اینکه پس از مرگش، توسط شاگردان و هواداراناَش تدوین شده؟" این مقاله را که پاسخی به آن نازنین نیز هست به همو پیشکش میکنم. ناگفته نگذرم که متن گوشهئی است از کتاب "من درد مشترکام" (صص:268-261). کتابی که از قرار تا وضع بر این منوال است، هرگز منتشر نخواهد شد!

قصیده برای انسان ماه بهمن

« تو نمیدانی غریو یک عظمت

وقتی که در شکنجهی یک شکست نمینالد

چه کوهیست!

تو نمیدانی نگاه بیمژهی محکوم یک اطمینان

وقتی که در چشم حاکم یک هراس خیره میشود

چه دریاییست!

تو نمیدانی مردن

وقتی که انسان مرگ را شکست داده است

چه زندهگیست!

تو نمیدانی زندهگی چیست، فتح چیست

تو نمیدانی ارانی کیست...» (ص:62)

شعر بلند قصیده برای انسان ماه بهمن - دومین شعر از دفتر قطع نامه - در ستایش تقی ارانی سروده شده است. به جز زبان خطابی و احساس شورانگیز و پرتنینی که بر شعر حاکم است، آشکارهگی مضمون و بسآمد اسامی تاریخی نیز به ما کومک میکند تا به یاری تاریخ سرایش آن (بهمن 1329) دریابیم با شاعری 25 ساله مواجهیم که تحت تأثیر ماجرای مرگ یکی از مبارزان سیاسیِ آوانگاردِ روزگارِ خود به شدت برآشفته و به چهرهی حاکمان خونریز پنجه کشیده است. از نکات قابل تامل شعر یکی هم این است که شاملو کوشیده با نام بردن از ویتنام و چین و اندونزی و حمله به دیکتاتورهایی همچون ناپلئون، هیتلر و فرانکو و رضاخان به ظرفیتهای سیاسی شعر خود جنبهی انترناسیونالیستی بدهد. همدردی با مبارزان کمونیست فرانسوی (ژرژپولیتسر، ژاک دوکور) - که در جریان اشغال فرانسه توسط نازیها تیرباران شدند – و همصدایی با "گیتار یکی لورکا" آن هم در شعری که به مناسبت قتل یک تئوریسین مارکسیست سروده شده، موید جهتگیری شاملو به سوی سوسیالیسم است. تعرض شاملو به عمق تاریخ ایران و تحقیر داریوش شاه – که از طریق شیهه کشیدن اسبی حشری به قدرت رسیده - و تنبیه کنائی عدالت کذائی انوشیروان و مضامینی از این دست نه فقط به فربهگی مضمون شعر یاری نرسانده بلکه ضمن تقلیل شعر تا حد بیانیهی منظوم سیاسی به درازگوئی نیز انجامیده است.

این شعر - جدا از تأثیرپذیری شاملو از وقایع اتفاقیهی آن سالها - شعری فوتوریستی و سفارشی به نظر میرسد که احتمالاً به توصیهی چپهای مبارز - امثال مرتضا کیوان - شکل بسته است تا در اندازهی مقالهیی سیاسی ژورنالیستی علیه دیکتاتوری پهلوی به کار رود. چنین شعرهای متوسطی نه فقط از اعتبار موقعیت تقی ارانی در سیر تطور جنبش چپ ایران نمیکاهد بلکه به سبب جایگاه سرایندهی آن به جاودانهگی مبارز یاری هم میرساند.

تقی ارانی فرزند ابوالفتح ارانی سال 1274 شمسی در تبریز متولد شد و پس از طی تحصیلات مقدماتی به تهران آمد. متعاقب پایان آموزش متوسطه در دارالفنون و قبولی در آزمون اعزام به خارج به منظور فراگیری پزشکی به آلمان رفت، اما در رشتهی فیزیک به اخذ درجهی دکترا نائل آمد. ارانی در دانشگاه برلین زبان عربی درس میداد و از جمله دانشجویان شاخص ایرانی بود که برای امرار معاش حتا به حرفهی حروفچینی نیز روی کرده است. او در همان شهر برلین روزنامهی "پیکار" را راه انداخت و به تدریج با محافل کمونیستی آلمان و غرب آشنا شد و به محض مراجعت به ایران روزنامهی "دنیا" را منتشر کرد. مقولات مندرج در مقالات و مباحث این مجله بهترین راه بررسی و ارزیابی چیستی دومین مرحلهی فعالیت کمونیستی در ایران به شمار تواند رفت.

«در اواسط دههی1930 که فعالیت کمونیستی غیر قانونی اعلام گردید، این مجله تنها کانالی بود که از طریق آن اندیشههای مارکسیستی در ایران اشاعه مییافت. [در همین زمان بر اثر فشار دیپلوماتیک ایران و یک سال پس از به قدرت رسیدن حزب نازی روزنامهی "پیکار" در برلین توقیف شد.] در ایران [نیز] فعالیت حزب کمونیست بر اساس قانون مجازات مقدمین علیه امنیت کشور مصوب ژوئن 1931 [خرداد1310] کاملاً محدود شد و بسیاری از کمونیستها به زندان افتادند. این قانون در سال 1937 [1316 شمسی] دامن گروه ارانی را هم گرفت. استناد دادگاه در صدور حکم دستگیری این گروه محتویات مجلهی "دنیا" بود. این مجله [به طور مشخص] فلسفهیی ضد ایدهآلیستی و ضد متافیزیکی و تفسیری قاطعانه از تاریخ و فلسفهی سیاسی به عمل میآورد. نظرات مجله [که از افکار ارانی تأثیر مستقیم میگرفت] دربارهی مفهوم دولت و علاقهی طبقاتی و جدل طبقاتی تحت تأثیر همین جهتگیری بود. ارانی در مقالهیی تحت عنوان "بشر از نظر مادی" نوشت: "دولت دستگاهی است که از سوی زورگو به وجود آمده تا سلطهی خود را بر طبقات ضعیف حفظ کند. دو سیستم قانونگذاری و قضایی و نیز نهادهای آموزش و پرورش و هنر همهگی زیر سلطهی دولت قرار دارند. در یک جامعهی طبقاتی هر جنبه از حیات اجتماعی و سیاسی دارای پایگاه طبقاتی میباشد و به سود طبقهی حاکم سازمان داده شده است. لذا ابلهانه است که تصور کنیم چنین سازمانی هرگز بتواند خوشبختی و شادکامی برای مردم خود فراهم سازد ." (تقی ارانی، 1945، ص: 38) ویژهگی بارز نوشتهها و آموزش دکتر ارانی در شیوهی علمی آن بود. او میکوشید تا اصول اساسی مارکسیسم لنینیسم را به زبان نسبتاً ساده بیان کند. [در ایران] ارانی اولین نویسندهیی بود که به معرفی نظریات مارکسیستی در شاخههای مختلف علوم دقیقه و به صورت یک رشته کتابهای درسی در این زمینه پرداخت. هواداراناَش او را صرفاً یک روشنفکر متعهد به جامعهشناسی علمی و تعهدات سیاسی نمیدانستند، بلکه یک مارکسیست واقعی و انسان دوست به شمار میآوردند که تلاش میکرد اصول مارکس و لنین را به موضوع مشکلات داخلی و بینالمللی ایران [به تعبیر خودش] به مبارزهی "خلقهای رنجبر برای به دست آوردن حقوق مشروع خود" ارتباط دهد. هواداران ارانی در شمار آموزگاران و دانشجویان و حقوقدانان و قضات و رهبران اتحادیههای کارگری بودند.

در آوریل 1937 [1316 شمسی] دکتر تقی ارانی و پنجاه و سه نفر از اعضای برجستهی این گروه به جرم نقض قانون مجازات مقدمین علیه امنیت کشور بازداشت و زندانی شدند. در جریان محاکمه مقالاتی از مجلهی "دنیا" ارائه شد تا ثابت شود این گروه در فعالیتهای مارکسیستی دست داشتهاند. تمام اعضای گروه این اتهام را رد کردند و مدعی شدند که فقط مطالبی را دربارهی ماتریالیسم دیالکتیک منتشر کردهاند. دکتر ارانی ضمن حملهی شدید به قانون پیشگفته - که به نظر او برخلاف عدالت و قانون اساسی بود - به زندانی شدن کمونیستهای رشت – که قبل از وضع این قانون بازداشت شده بودند – اعتراض کرد و آنرا عطف به ماسبق دانست. ارانی در تمام دفاعیات خود، سرشت علمی نظریات مارکسیستی را مورد تاکید قرار داد و از دادگاه پرسید: "چگونه یک دولت میتواند به سرکوب عقایدی دست زند که شالودهی علمی آنها به کهنهگی تاریخ بشری است و کلیهی جهات زندهگی فردی و اجتماعی را بر حسب عقاید کاملاً علمی و منطقی مینگرد؟" ارانی گفت "هیچ مکتب اجتماعی یا مذهبی به اندازهی سوسیالیسم دربارهی این عقاید قلمفرسایی نکرده است. بدیهی است که یک قانون بدون بررسی دقیق ادبیات سوسیالیستی نمیتواند این مکتب را ممنوع سازد." (مرتضا راوندی، 1362، [تفسیر قانون اساسی ایران] صص: 63-57)1 محاکمهی گروه 53 نفر با محکومیت ده نفر از رهبرانشان از جمله ارانی، بهرامی، کامبخش، الموتی، بقراطی، پژوه، صادقپور و... به ده سال زندان و دیگر اعضا به سه تا هفت سال زندان - تمام شد. [برخی معتقدند] که شخص ارانی در 4 فوریهی 1940 به دلیل بیتوجهی زیرکانهی مقامات زندان درگذشت و با مرگ خویش خاطرهی یک شهید را برای هواداراناَش به جای گزارد که در سالهای بعد از نام او سودجوئیها کردند.» (سپهر ذبیح، 1364، صص:125-122، بازنویسی شده)

دوستان نزدیک و هواداران ارانی معتقدند که او از سوی ماموران ادارهی تأمینات شهربانی رضاشاه در زندان قصر شدیداً شکنجه شده و به همین سبب نیز به قتل رسیده است. از سوی دیگر ارانی بین روزهای 10 تا 14 بهمن 1318 به ترز مشکوک و نامعلومی در زندان درگذشت و ماموران بهداری زندان مرگ او را بر اثر ابتلا به بیماری تیفوس دانستند. اما بزرگ علوی – از اعضای گروه 53 نفر که در دادگاه به 3 سال زندان محکوم شد – در کتابی به همین نام (53 نفر) تصویر دیگری از مرگ ارانی ترسیم کرده است:

«... مرگ دکتر ارانی از آن مصیبتهائی است که کلیهی کسانی که در زندان بوده و اسم او را شنیده و یا یکبار او را در سلولهای مرطوب کریدور سه و چهار موقت دیده بودند هرگز فراموش نخواهند کرد... روز چهاردهم بهمن 1318 نعش دکتر ارانی را به غسالخانه بردند. یکی از دوستان نزدیک دکتر ارانی طبیبی که با او از بچهگی [جوانی] در فرنگستان معاشر و رفیق بود، نعش او را معاینه کرد و علائم مسمومیت را در جسد او تشخیص داد. مادر پیر دکتر ارانی، زن دلیری که با خونِ دل وسائل تحصیل پسرش را فراهم کرده بود روز چهاردهم بهمن 1318 لاشهی پسر خود را نشناخت. بیچاره زبان گرفته بود که این پسر من نیست. این طور او را زجر داده و از شکل انداخته بودند. همین مادر چندین مرتبه دامن پزشک معالج دکتر ارانی را گرفته و از او خواسته بود که پسرش را نجات دهد و به او اجازه دهد دوا و غذا برای پسرش بفرستد [اما] دکتر زندان در جواب گفته بود این کار میسر نیست. برای آنکه به من دستور دادهاند که او را معالجه نکنم... بنابراین اولیای زندان و شهربانی از رفتاری که با دکتر ارانی کردند هیچ قصدی جز قتل او را نداشتهاند. اگر مسموم کردن دکتر ارانی مسلم نیست به طور قطع منظور آنها از این شکنجه و آزار هیچ چیز دیگری جز نابود کردن او نبوده است. ما یکی دو روز پس از 14 بهمن 1318 از مرگ بزرگ خود باخبر شدیم. آن روز یکی از شومترین ایام دورهی زندهگانی ما پنجاه و سه نفر بوده است. مردان بزرگ مثل بچههائی که مادر خود را از دست داده باشند، گریه میکردند...» (بزرگ علوی،1357، ص:206)

بزرگ علوی در جای دیگری باز هم از مرگ دکتر ارانی به عنوان "قتل" یاد کرده است:

«... اما دکتر ارانی تا آخرین دقیقهیی که زیست میکرد دست از تبلیغات ضد ظلم و زور برنداشت. چند ماه قبل از آنکه به دست یکی از وقیحترین جلادان دنیا کشته شود...» (پیشین، ص:53)

با وجودی که شکنجهی زندانیان سیاسی در زمان دیکتاتوری رضاخان امری رایج بود، اما به دلیل وضع به شدت ضد بهداشتی زندانها و شیوع بیماری تیفوس دور نیست که ارانی به همین بیماری در گذشته باشد. به هر ترتیب مرگ هر مبارزی میتوانست بهانهی مناسبی برای شهید نمایی و تعرض به ماشین سرکوب پهلوی به دست دهد. چنانکه شعر شاملو یازده سال پس از مرگ ارانی سروده شده و در آن بیش از هر واژهی دیگری کلمهی "خون" آمده است. پس از مرگ تقی ارانی حزب توده او را – که مبارزی خوش نام بود – به خود منتسب و مصادره کرد. گفته میشود روز 15 مهر 1327 که شاه در دانشگاه مورد سوقصد قرار گرفت تودهییها در آرامگاه ارانی جمع شده و قصد یورش به تهران را داشتند. تودهییها با اعتقاد به کشته شدن ارانی بر آن بودند که ماموران تأمینات عمداً او را به سلول بیماران تیفوسی انتقال داده و از این طریق باعث قتل او شدهاند. در مقابل پیروان مستقل ارانی معتقد بودند که اگر او نمیمرد هرگز اجازه نمیداد امثال عبدالصمد کامبخش و نورالدین کیانوری حزب توده2 را به آلت دست روسها و مجری محض دستورات K.G.B تبدیل کنند. شاملو در جریان مصاحبهیی بر نظر هواداران مستقل تقی ارانی در خصوص مرزبندی احتمالی او با حزب توده مهر تائید زده و گفته است:

« ارانی یک انسان دانا و هوشیار و کوشا و صمیمی و شرافتمند بود. برخلاف دیگر سران حزب توده و تا آنجا که دربارهاش نوشتهاند و خواندهایم رفتارش در زندان، پایداریاَش و مقاومتاَش تا حد مرگ حساباَش را از دیگران که سردمداران حزب توده باشند، جدا میکند. دیگرانی که از همان اول خیانت کردند و لودادند و همکاری کردند در قیاس با شخصیت پایدار و مقاوم آدمی که به هر حال زندهگی خود را گذاشت پای عقیدهاَش. هر کسی که زندهگی خود را پای عقیدهاَش بگذارد، مثلاً یک گاوپرست که جاناَش را فدای حماقت گاوپرستی بکند برای من حرمتی ندارد. ولی خوب حساب این آدم با دیگران جدا بود.» (پاشایی، ص:609)

برای پی بردن به عمق این اظهارنظر میتوان در قیاسی به اصطلاح معالفارق زندهگی، مبارزه و مرگ تقی ارانی را با امثال ایرج اسکندری و نورالدین کیانوری مقایسه کرد. باری فریدون رهنما وزن، هیجان و احساسات شعر قصیده برای انسان ماه بهمن را به اشعار ناظم حکمت و پییر مورانژ مانسته دانسته و چنین نوشته است:

«در دیباچهیی که تریستان تزارا برای اشعار ناظم حکمت نگاشته مینویسد " از سن پلرو، دسنوس، ماکس ژاکوب، بنژامن فُندان و پییر ونیک به این طرف، شعر بازی معصومانهاَش را از دست داده" و همین یکی از زبان پر ابتکار، شعر به یکپارچه زندهگی تبدیل گشته است. با همان تکانها، سیاهچالها، زخمها و دیوانهگیهای مربوط به آن. شعر کار چاقو را هم میکند:

« تو نمیدانی مردن/ وقتی که انسان مرگ را شکست داده است/ چه زندهگیست/ تو نمیدانی زندهگی چیست، فتح چیست/ تو نمیدانی ارانی کیست.»

میتواند خواننده ساکت بماند؟ - میتواند تنبلی نادانی را به جای عکسالعمل تحویل شاعر دهد؟ - دیگر منظرهیی نیست که خواننده به برانداز کردن آن اکتفا کند. باید به میدان آید و حرف بزند. "تو نمیدانی"ها از منزلاَش او را بیرون کشیدهاند. ریتم و وزن از خارج بر شعر و شاعر تحمیل نشده، بلکه اوامر و احساسات "صبح" [شاملو] را اجرا میکند. ژان پرهو که آلمانیها اعداماَش کردند راجع به اولین اشعار پییر مورانژ مینویسد "چیزی که او در شعر امروز ما وارد کرده رجحان احساسات، رجحان حرکت و تلاش بر اشکال و تصاویر است" کاری که مایاکوفسکی، لورکا، نرودا و والت ویتمن از طرفی و از طرف دیگر فولکلور سیاهپوستان و لنگستون هیوز انجام دادند و امروز ناظم حکمت، نزوال، نیکلاس گویبن، آموریم و ایواشکه ویچ در تکاپوی زنده نگهداشتن آناَند...»

(مقدمهی فریدون رهنما، بر چاپ اول قطع نامه،1330)

صرفنظر از هیجان و احساس تند شاملو که در سراسر شعرهای قطع نامه و هوای تازه حاکم است و گذشته از بیان خطابی - که ویژهگی مدح و ذم در شعر فارسی است - در شعر قصیده برای انسان ماه بهمن نام ارانی دوبار آمده و به همراه عنوان شعر (انسان ماه بهمن) این شبه قصیدهی طولانی را در مناسبت و به یاد و خاطرهی انسانی خاص محدود کرده است. استفادهی شاملو از کلمهی "قصیده" برای نامیدن این شعر، به سبب خاستگاه پیشگفته است. قصیدهی بهمن از جمله مدایح بیصلهیی است که شاملوی جوان در آن کوشیده است از مسیر تکرار مکرر واژهی "خون" و بهرهمندی از وزن یک بند و مسلسلوار، مرگ ارانی را قتلی خونین شبیه تیرباران نشان دهد. تا آنجا که شعر به رگباری از "خون نامه" تبدیل شده و همهی بیحیثیتی پادشاهی "بیهمه چیز" را هدف گرفته است.

پینوشت:

1. در مورد محاکمهی 53 نفر و نحوهی دفاع جانانهی دکترتقی ارانی، شیواترین روایت را بزرگ علوی به دست داده است. بنگرید به فصل 23 از کتاب پنجاه و سه نفر تحت عنوان محاکمهی "پنجاه و سه نفر" (بزرگ علوی ،1357،صص:186-155):

«شاهکار محاکمهی پنجاه و سه نفر نطق دکتر ارانی بود. دکتر شش ساعت و نیم صحبت کرد. دوست و دشمن را بُهت فراگرفته بود. آژانها و صاحب منصبان شهربانی با دهن باز به او نگاه میکردند.» (پیشین، ص:173)

2. نخستین کُنگرهی حزب کمونیست ایران در سال1920 در اواخر مرحلهی اول نهضت گیلان به رهبری سلطانزاده شکل گرفت و حزب توده متشکل از بقایای گروه ارانی در اکتبر 1941 (15 مهر1320) تاسیس شد. غالب موسسان این حزب مورد عفو ملوکانه!! قرار گرفته و "آزاد" شده بودند.

---

محمد قراگوزلو

Mohammad.QhQ@Gmail.com

دستانِ بسته ام ...«کاری از رفیق نیلوفر» برای بزرگ داشتِ 16 آذر

2010-12-07T03:36:00.003+03:30

به مناسبتِ فرارسیدن روزِ دانشجو «16 آذر»

شعر و طرح از رفیق نیلوفر

---

دستانِ بستهام آزاد نیست*
چشمانام زندانیِ نگاهِ توست
گامهایام لبِ تیزِ راهاَت را میسایند
ورنه این خون
به دستِ تو جاری نیست
و فریادم
طلوعی است
از گلوگاهِ ستارههایِ این دیار
که شب را بهخاطر سپردهاند.

*"دستان بسته ام آزاد نبود..." «احمد شاملو- شعر در آستانه»

شعری برای «خاوران» از رفيق سيامك

2010-11-27T17:05:00.002+03:30

به یاد و خاطره‌یِ جاودانه‌های خاوران

رفيق سيامك

همیشه می‌گفتم

روزی خورشید از خاوران سر می‌زند

غافل از آن‌که هزاران خورشید

در خاوران

- آن‌جا که من آرزوهای خویش را کاشته بودم-

در خاکِ تیره

جای گرفت.

هرچه غروب را گشتم، جز تیره‌گی نبود

فریاد زدم

لحظه‌ها اگر این‌سان گذر کنند

وای بر لبان‌ام

که در حسرتِ خنده‌‌ای، یا جوباره‌یِ تبسمی

سال‌ها به ماتم ننشین‌اند.

و اکنون بیکاره‌گان دوره‌گرد

اقلام

در اندیشه‌یِ فروشِ بساطِ خویش‌اند

اقلامی وازده

که زنده‌گی جواب‌شان کرده است

و این‌ها غافل‌اند از این‌که

درختان اگر سایه ندارند

گناه خورشید نیست،

و خاوران همیشه زنده است

چه با خورشید

چه بی خورشید.

جنوب غرب – سیامک

ده‌م آبان هشتاد و نُه

كودكیِ من و خاطره‌یِ رضا علامه‌زاده «پژمان رحيمی»

2010-10-24T03:47:00.003+03:30

کودکیِ من و خاطره‌یِ رضا علامه‌زاده

(معرفیِ کتاب "سیاحت‌نامه‌ی محرمانه")

پژمان رحيمی

نخستین‌بار وقتی کتاب‌خانه‌ی باقی‌مانده از اقوامِ سفر کرده‌ و جان‌به‌دربُرده‌ام از كشتار دهه‌ی شصت را زیر و رو می‌کردم، نام رضا علامه زاده را شناختم. به خیلی پیش از این‌ها برمی‌گردد، شاید حوالی سال‌های 67 و 68 بود و من نُه يا ده‌ساله بودم. دو جلد کتاب "شناخت اجتماعی هنر به زبان ساده" بود که رضا علامه زاده به عنوان هدیه‌ی تولد برای پسرش نیما در زندان نوشته بود. آن زمان چیز زیادی از کتاب نمی‌توانستم دریابم، ولی برایم جالب بود که پدری به عنوان هدیه‌ی تولد برای پسرش کتاب بنویسد! تازه نویسنده در زندانِ شاه گرفتار بوده و به یاد پسرش کتاب‌ها را نوشته، پس همین کافی بود تا نام رضا علامه زاده به عنوان پدری اندیش‌مند، شجاع و مهربان در ذهن من ثبت شود. چهره‌ی علامه زاده در ذهن و خیالِ من خیلی به خسرو گلسرخی شبیه بود! جالب این که من نمی‌دانستم علامه زاده هم‌‌پرونده‌ی گلسرخی بوده است ولی ناخودآگاه چهره‌اش شبیه به گلسرخی در نظرم می‌آمد. کلاً من هر آدمِ خوبی را در کودکی شبیه به صمد بهرنگی و گلسرخی برای خودم تصویر می‌کردم!

بعدها از جریان دفاعیات تاریخیِ گلسرخی و دانشیان آگاه شدم و وقتی خواندم که گلسرخی هم پسری به نام دامون داشته که برای‌اش شعر سروده بود، اسم گلسرخی هم برایم در کنار علامه زاده به عنوان یک پدر اندیش‌مند، شجاع و مهربان ثبت شد. گلسرخی پیش از علامه زاده برای من شناخته شده بود ولی برای کودکیِ من، همان اظهار محبت علامه زاده به پسرش کافی بود که بیش‌تر به او توجه کنم. صمد بهرنگی (و اولدوزش)، نسیم خاکسار و درویشیان هم برای من چنین بودند که نقل خاطراتم با آثار این بزرگان طولانی می‌شود و به احتمال زیاد بسیار نچسب برای خواننده‌گان!!

این هم نوعی معرفی کتاب است دیگر!

ولی اگر این چند خط را نمی‌نوشتم واقعا نمی‌توانستم راحت چیزی درباره‌ی کتاب "سیاحت‌نامه‌ی محرمانه" بنویسم.

***

این کتاب حاصل سفرِ رضا علامه زاده به روسیه‌ی بعد از فروپاشیِ شوروی است. نویسنده، زنده‌گیِ چهار هنرمند روس را دنبال می‌کند که همه‌گی گرفتار سانسور و سرکوب استالین شدند. میخائیل بولگاکف، آندره‌ئی پلاتونوف، اوسیپ ماندلشتام و ایزاک بابل، چهار هنرمندی هستند که علامه زاده آرشیو عظیم دولتی فیلم و عکس روسیه را برای یافتن ردپایی از زنده‌گی آنان زیر و رو کرده است(یا به قول علامه زاده خاکش را به توبره کشید.)

او قصد داشته از این جست‌وجو برای ساختن یک فیلم درباره‌ی این هنرمندان بهره ببرد. اشاراتِ به‌جا و زیبایی که در طیِ گزارشِ کار داده می‌شود نشان از تسلط کامل نویسنده به آثار هنرمندان مورد نظرش است، که به خوبی و با نکته‌سنجیِ دل‌نشینی از آثار، گفت‌وگوها و یا نظرات دیگر اشخاص برای شرحِ کنکاش خود استفاده کرده است. نثر علامه زاده خواننده را دچار اشتیاقی باورنکردنی برای پی‌گیریِ نوشته می‌کند. کتاب در چهار بخش تنظیم شده است که در این چهار بخشِ جداگانه به هنرمندان مورد نظرش پرداخته می‌شود. در پایانِ هر بخش این احساس به وجود می‌آید که کاش بیش‌تر پرداخته می‌شد ولی به گونه‌ای نیست که مطلب ناقص به نظر بیاید.

نکته‌ی دیگر که به نظر من باید به آن اشاره‌ای جدی کرد موضعِ نویسنده در موردِ شوروی و سوسیالیسم است. بر خلافِ مُدِ زمانه که جنایاتِ مرتکب شده در شوروی را برای حمله به سوسیالیسم مورد سوء استفاده قرار می‌دهند، موضع نویسنده ی کتابِ "سیاحت‌نامه‌ی محرمانه" چنین نیست. البته من چندان از مواضع سیاسی و ایده‌ئولوژیک کنونیِ نویسنده اطلاعِ دقیقی ندارم، ولی به نظر می‌رسد به صورتی سازنده به نقد شوروی پرداخته است. علامه زاده به صداقت و شرفِ آزادی‌خواهانه‌ی خود پایبند است و حاضر نیست زشتی‌ها را پنهان کند، حتا اگر دوستان آفریننده‌یِ این زشتی‌ها باشند. نویسنده به‌هیچ‌وجه سوسیالیسم را مورد حمله قرار نمی‌دهد و به‌درستی میانِ لنین و استالین تفاوت قائل می‌شود. حتا نکات مثبت استالین نیز نشان داده می‌شود و در این نوشته خواننده با نوعی از دیکتاتوری روبه‌رو است که با نمونه‌های دیگر تفاوت دارد و نمی‌توان به راحتی مثلا استالین را در کنار هیتلر و خميني گذاشت و خواننده را از ساده‌سازیِ مفهومِ "دیکتاتوری" بر حذر می‌دارد(البته به صورتی غیر مستقیم.)

به غیر از استالین ما با دو چهره از ماکسیم گورکی نیز روبه‌رو می‌شویم و به خوبی به نکات مثبت و منفی زندگیِ سیاسی و هنری گورکی اشاره می‌شود. به طور کلی رضا علامه زاده نقدی پیش بَرنده را انجام می‌دهد و بر خلاف مُد زمانه از فجایع دوران حیات شورویِِ کمونیستی برای دفع و طرد سوسیالیسم به نفع سرمایه‌داری سوء استفاده نمی‌کند. چنین نقدی و چنین روحیه‌ای ضرورت زمانه‌ی آزادی‌خواهان است، چرا که نمی‌توان چشم‌بسته و بدون توجه به محکِ تاریخ، آلترناتیو آینده را شناخت و اجرا کرد. در این باره نویسنده اشاره‌ای در صفحات آخر کتاب دارد که لازم بود آن را در این‌جا نقل کنم:

« می‌روم پای تابلو و آمار اعدامیان چند‌ماه از سالِ اول[1937] را که روزبه‌روز گزارش شده است، جمع می‌زنم:

آگوست، 1296 نفر

سپتامبر،3164 نفر

اکتبر، 2045 نفر

نوامبر، 1743 نفر

دسامبر، 2375 نفر

خیال نکنید که حالا پس از فروپاشیِ امپراتوری شوروی است که این آمار ارائه می‌شود. این آمار سالیانِِ سال پیش از آن نیز در همین ویترین وجود داشت، ولی آن‌هایی که شوروی را جامعه‌ی آرمانی خویش می‌پنداشتند یا از آن بی‌خبر بودند و یا به دلیلی قابل توجیه از کنارش می‌گذشتند. من خود با چندین عضو قدیمی حزبِ توده در زندان‌های مختلف ایران بوده‌ام؛ کسانی که سالیانِ سال در شوروی و کشورهای اقمارش زندگی کرده بودند. با همه‌ی اشتیاقی که من و دیگران، به ویژه نسل جوانی که اکثریت زندانیان را تشکیل می‌داد، برای دانستن واقعیت‌های جوامع اروپایِ شرقی داشتیم هیچ‌گاه کلمه‌ای از آنان در این موارد نشنیدیم. این پرسش هنوز برای من باقی است که آن‌ها برای حفظ چه چیزی این همه سال مُهر سکوت بر لب زده بودند و فجایعی تا بدین حد تکان‌دهنده را از دیگران پنهان می‌کردند؟» (صص 96- 95)

توضيح وبلاگ: این نوشته پيش از اين در وبلاگ انجمنِ سایه با نام "رحیم دلجو" منتشر شده بود.

شعرِ درسِ تاریخ (جورج اسندکر)

2010-10-15T17:58:00.005+03:30

جورج اِسنِدِکِر(George Snedeker)

برگردانِ بهاره شریف‌پور

درسِ تاریخ

به‌راهِ آشویتس* گام‌هایِ بسیاری‌ست.

گام نخست به گام دوم منتهی می‌شود،
دوم به سوم.
و باز،
هر یک از پسِ دیگری می‌آید.

زود دیر می‌شود،
پیش از آن‌که بدانی چیست.
دروازه‌ها قفل می‌شوند،
و تو در پسِ آن‌ها ایستاده‌ای... عریان.

*آشویتس(Auschwitz)، نام ارودگاهی‌ست که در نوع خود از بزرگ‌ترین اردوگاه‌های ساخته شده توسط رژیم نازی بود، واقع در ۳۷ مایلی غرب کراکوف، نزدیک به مرز آلمان و لهستان. بین ۱٫۱ تا ۱٫۵ میلیون نفر جان خود را در این اردوگاه از دست دادند. این اردوگاه به منظور نسل‌کشیِ هدف‌مند در طولِ جنگِ جهانی ساخته شد.

شعرِ سنگ‌سار «مانی.الف»

2010-10-10T05:35:00.002+03:30

شعرِ سنگ‌سار

«مانی.الف»

(به مناسبت روزِ جهانیِ مبارزه برای لغوِ مجازاتِ اعدام)

سار که سنگ نمی‌شود
خواهرِ تمامِ خواب‌هایِ پریشان.
سار پرنده است،
پرواز می‌کند
تا به ما بگوید
زمین چه‌قدر ناهم‌وار است برایِ رهایی.

سنگ که سار
نه می شود انگار،
سنگ‌سار می‌شود
پَر می‌گشاید
پَر می‌گشایید
تا به ما بگویید
خواب‌های‌مان چه‌قدر منجمد است.

زن که تن نمی‌شود
تن به تن‌شدن نمی‌دهد زن
زمزمه نمی‌کند،
فریاد می‌شود زن
تا آب کند
انجمادِ خواب‌های‌مان را.

در سوگِ مهری «پورحسن خیرخدایی»

2010-10-03T17:58:00.001+03:30

در سوگِ مهری

پورحسن خیرخدایی

من و مهری و مهرداد و میترا، عمرمان به اندازه‌ی عمرِ میدانِ نفتِ کرمانشاه است. چیزی نزدیک به نیم‌قرن حرف‌وحدیث‌مان حرف‌و‌حدیث عشاق است. داستان شیرین‌وفرهاد و لیلی‌ومجنون. و ما مجنون بودیم، بیدِ مجنون. دوبه‌دو و قرینه‌یِ من‌ و مهری و روبه‌روی‌مان مهرداد و میترا از آن‌زمان که بچه و نونهال بودیم تا اینک که در عزا و ماتمِ مهری نشسته‌ایم. دست‌دردست و دست‌درگردنِ‌هم، در دوره‌ی کودکی و نوجوانی و سپس دوره‌یِ شباب را با عشقی فروزان و پرمهر نسبت به هم سپری نمودیم؛ شیدا و مجنون. مهری بیش‌تر از ما شیفته و عاشق بود با گیس‌های بلند و آویزان؛ گیس‌های‌اش کودکان را بانگ می‌زدند تا برای این‌که احساس بزرگ بودن بکنند دستی به گیسوی‌اش بکشند که تا پایین و نزدیک چمن آویزان شده بودند. ما بیدهای مجنون عاشق زنگ و سرود جویبارها و فروریختنِ آب آب‌شارِ کوهِستان‌ها بودیم و دشت‌های آزاد، که برای طراوت زیبایی و پاکیزه‌گی و صفا به‌دست باغ‌بان شهرداری در خاک این میدان فرو رفتیم و خاک، زنده‌گیِ ما را فرا رویاند و بزرگ شدیم. از یکی دو دهه‌ی اول عمرمان راضی بودیم. درست است که آزادی دیگر هم‌نوعان خود را نداشتیم و آبِ روانِ چشمه‌ها ما را سیراب نمی‌کرد و غزالان رمیده از صید صیاد، برای لحظاتی که احتیاج دارند تا نفسی تازه کنند در سایه‌ی ما نمی‌آرمیدند. نه بلبلان بر شاخه‌های ما لانه‌ای بنا می‌گذاشتند و نه آوازی از آنان می‌شنیدیم. راضی بودیم از آب شیلنگی که طعم و بویِ شیلنگ را می‌داد، که با کنترل و هدایت باغ‌بانی زحمت‌کش و مهربان که هرازگاهی به ما ارزانی می‌داشت، رفع عطش و تشنه‌گی می‌کردیم. پُرشاخ‌وبرگ بودیم و سایه‌گستر. پیش‌تر در دودهه‌ی اول عمرمان جسته‌وگریخته در پناه خود، گرما را از تن مسافر یا راننده ماشین حمل نفت و یا ره‌گم‌کرده‌ای که از شهرهای اطراف به این‌جا می‌آمدند بیرون می‌کردیم و رابطه‌ی نسبی با پیرامون و اطراف خود داشتیم، تا این‌که قیام عمومی مردم پیش آمد و بعد از آن بود که نام میدانی که در آن رویانده شده بودیم به میدانِ سپاه خوانده شد. اگر چه هیچ‌گاه این نام به‌جای نامِ قبلیِ میدان ننشست و ما در میدان نفت بودیم؛ اما از همان زمان که این نام را می‌خواستند حقنه کنند دستی سخت و فلزی بی‌روح و سربی از مرکز میدان فرا رویانده شد، نه بر خاک که زنده‌گی و پایداری است، که بر بتن و پایه‌ای سیمانی استوار است. این دست و کلامی که نشان از او می‌دهد (وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ) زنده‌گی را بیش از آن‌چه بر ما می گذشت، سخت‌تر کرد.

مردم با وحشت و سکوت از کنار ما می‌گذشتند تنها متوجه‌ی زمزمه و حرف‌هایِ درِگوشیِ آن‌ها بودیم و این‌که کم‌تر متوجه ما می‌شدند یا این‌که متوجه می‌شدند و سعی می‌کردند هیچ رابطه‌ای با ما برقرار نکنند. ما در این مدت آزارهای روحیِ فراوان دیدیم. طبیعت و خصوصیت ما هم‌نشینی باجان‌داران بود با آدمیان و پرنده‌گان و با زنده‌گی و لطف و مهر و نشاط و پاکیزه‌گی عجین بود. و از این‌که هیچ‌گونه بهره‌ای را از خصوصیت‌های خود نمی‌بریم، رنج می‌بردیم و دعوتِ میزبانیِ ما را آدمیان بی‌پاسخ می‌گذاردند و همه‌اش ناشی از حضور این دستِ خشن بود که فقط برای سرکوب و به‌بندکشیدن و ایجاد اختناق از آستین بیرون می‌آمد.

این دست فلزی و بی‌روح به این حصر و در تنگ‌نا گذاشتن‌ِ ما قانع نبود، پَرخاش‌گر و ناهنجار و همیشه درپیِ بهانه بود تا بیش‌تر زنده‌گی را بر ما حرام کند و شادی را از ما بگیرد و رابطه ی ما را با پیرامون کم کند؛ بی‌روح و خودخواه و ویران‌گر.

چند سالِ پیش بهانه آورد که مهری شئونات را رعایت نمی‌کند و طرز حرکات و سکنات‌اش موجب آزرده‌گیِ روح او می‌شود، و به حیثیت خانواده‌یِ درختان بیدِ مجنون لطمه می‌زند. طره‌های‌اش آویزان با دل‌ربايی از جوانان گناهِ کبیره می‌کند، آستینِ دستِ راست‌اش را بالا می‌زند و گاهی وقت‌ها یقه‌اش در سمتِ راست هم کمی به‌طرفِ پايین می‌افتد و درمقابلِ باد که می‌وزد و پوشش که تکان‌تکان‌ می‌خورد. خالِ سفید مهتابی را می‌بینم که به‌اندازه‌یِ یک سکه‌یِ یک‌قرانی است. مهری سینه‌های خود را نه دربند می‌کند و نه می‌پوشاند. یک شب هم‌دستانِ دستِ فلزی، و زمانی که شب مردم را در خود فرو برده بود و من و مهری و مهرداد و میترا در خلوت خودمان شب‌زنده‌داری می‌کردیم و زمزمه‌ها و نجواهایی که من در گوشِ مهری می‌خواندم و مهری با خنده‌های‌اش زنده‌گی را به من هدیه می‌کرد، بی‌رحمانه به ما حمله‌ور شدند و دست مهری را از ناحیه‌یِ کتف شکستند، و آن دستِ فلزیِ بی‌روح و درآن هنگامه‌یِ یورش، مرتب می‌گفت: بشکنید و دور بیندازید این شاخه و این درخت را. او درست در میان من وعبور ماشین‌هایی که از رو‌به‌رو یعنی از شمال میدان می‌آیند قرار گرفته و نمی‌گذارد چشم‌های مشتاق ره‌گذران به‌من بیفتد. بشکنید کتف‌اش را جلو چشم‌انداز مرا گرفته، بی‌آزرم است!.

مهری مدت‌ها درد کشید و گریست. آن‌ها آرامش و آسوده‌گی را از ما ربودند. مهری درد می‌کشید و دردِ مهری را من به‌سختی تحمل می‌کردم. داشتیم با زنده‌گیِ آسیب‌دیده و دردمند خود خوی می‌گرفتیم اما دستِ فلزیِ سربی هم‌چنان درکارِ توطئه علیه مهری بود. دستِ فلزیِ‌علم‌شده که هم‌راه با توطئه زنده‌گی می‌کند، همیشه از مهری بدگویی می‌کرد که هرزه و خودنما ست. اصلا مزاحم من است: چه فرق می‌کند بی‌حیا ست و توی صورتِ من ایستاده است. تا این‌که همین چندروز و چندماهِ پیش هم‌دستان دستِ فلزی به مدت چند روز داربست فلزي‌يی درست در کنار مهری برپا نمودند. طوری که مهری در پشت داربست قرار گرفته بود و بعد، اطراف داربست را با گونی و نایلون رنگی پوشاند و تعدادی از هَم‌دَستانِ دستِ فلزی در پشت داربست صحنه را آرایش می‌کردند که بعد از عملیات ترور و سربه‌نیست‌کردنِ مهری جلوه‌یِ طبیعی داشته باشد و تعدادی از هم‌دستانِ دستِ فلزی هم در قسمت بیرونِ همان داربست که پوشیده شده بود و شبیه کارگاه شده بود برای سیاه کردن مردم در جلوی چشم ره‌گذران مثلا كارِ کارگاهی را انجام می‌دهند، و وقتی که همه کارها و نقشه‌های خود را ردیف نمودند، ناجوان‌مردانه در یک‌شبِ سیاهِ ظلمانی با اَره‌برقی به‌جانِ مهریِ من افتادند و مهری را ترور نمودند و از بیخ و پی در آوردند. من ماندم بدون مهری و اشک‌هایم و دستِ فلزی با نشان‌اَش(وأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ) در وسطِ میدان. حالا آنانی که از جنوبِ بلوار به‌طرف میدان می‌آیند و آنانی‌که از شمال بلوار به‌طرفِ میدان می‌آیند همه از فاصله‌ی دور و نزدیک در وسطِ ميدان دستِ فلزیِ سربی‌رنگ را می‌بینند که راست و باخشونت در ماتحتِ الله و در کره‌یِ گرد فرورفته. اگر مثل من بچه‌ی سِرتِق و خیلی بدجنسی نباشید که فوری چیزهایِ بد در ذهن‌تان تداعي نشود، این نما در وسطِ شهر و در میدان شبیه تک‌درخت زبان گنچشک ون در بیابان‌های آمریکا است.

میانه‌یِ راه کرمانشاه-تهران، دهم اردی‌بهشت هشتادونه

مِضراب خاطرات تنهایی

2010-09-24T04:06:00.007+03:30

مِضراب خاطرات تنهایی

(در سوگِ پرویز مشکاتیان که نوای سازش هم‌دَمِ تنهایی‌اَم در سلول انفرادی بود)

پژمان رحيمی

توضیح وبلاگ: این نوشته توسط یکی از هم‌کارانِ وبلاگ پروسه برای ما ارسال شده است. این نوشته در واقع سال گذشته و درست زمانی که هم‌کارِ ما در زندان بود توسط ایشان نوشته شده است. هدف ما از انتشار این نوشته یکی احترام به هنرمند گرامی پرویزمشکاتیان و گرامی‌داشت یاد و خاطره‌ی این هنرمند ارزش‌مند است و دیگر این‌که حال و هوای یک زندانی در جای‌جایِ این نوشته نمایان است و از این لحاظ هم ارزش انتشار دارد.

در شرایطی که اکنون به سر می‌برم به هر چیزی نمی‌توان به راحتی مشغول شد و حتا فکر کرد، چه برسد به این‌که فرصتی بیابی و قلم‌فرسایی کنی و دردِ دل‌اَت را با کاغذ و قلم در میان بگذاری. کمی اگر بخواهم به فکر و خیالی آویزان شوم یا جایِ خواب گیرم نمی‌آید و یا غذای کافی نصیب‌ام نمی‌شود!! این نوشته را در چند مرحله نوشته‌ام و علت‌اَش هم وضعیت پیش‌گفته است، اما پریشانی‌اَش را هم دوست دارم. نمی‌توان همیشه شیشه‌ی ویترین را دستمال کشید و به قول فروغ با هر فشار هرزه‌ی دستی خوش‌بختی را استفراغ کرد، این وضعیت‌اَم هم از کلیت زنده‌گی‌اَم جدا نیست. در زمانه‌ی خصوصی‌سازیِ فراگیر منابع زیستِ انسانی و پیمان‌کاریِ ارزش‌های بشری، زیست و رفتار «درصدی» پیامدی چندان عجیب به نظر نمی‌آید. زنده‌گیِ تکه پاره شده‌ام در این وضعیت هم شکل و شمایل ناقص خود را به مانند وضعیت قبلی‌اَم بازسازی کرده است. خیالِ سر کشیدنِ باده‌ی ناب را باید به کناری گذاشت. دیگر چه جای خواندنِ «من بنده‌ی آن دم‌اَم که ساقی گوید/یک جام دِگر بگیر و من نتوانم» است! به‌تر است با وضو وارد بازار بورس شد و برای افزایش «درصدی» از زنده‌گی، نواله‌ی ناگزیر را با آب تصفیه شده‌ای که از یکی از هزاران سوپرمارکت خوش آب‌ و رنگ خریده‌ای نوشِ جان کنی. گر بدین سان زیست باید پاک...

***

مدتی‌ست که به هزار و صد دلیلِ خداپسندانه در زندان به سر می‌برم و چند روزی‌ست که دیگر به انتظارِ نافرجام روز و شب را خط می‌زنم. دیروز(1/7/88) پدر‌م آمده بود و کتابی را از طرفِ دوستی عزیز برای‌اَم هدیه آورده بود. آن دوست گرامی و هنرشناس جمله‌ای را اول کتاب برای‌اَم نوشته بود:«خیلی متاسف‌اَم، پرویز مشکاتیان هم رفت».

در جواب یکی از هم‌بندی‌های‌اَم که اصرار داشت کتاب را ببیند گفت‌اَم: «تو از این جمله چیزی می‌فهمی؟منظور‌اَش چیست؟». هم‌بندیِ مهربان هم اول نگاهی به من کرد و بعد کتاب را از دست‌اَم کشید و جمله را خواند. بعد دوباره نگاهی به من کرد و انگار که کسی خود را جایی مزاحم بداند بلند شد و سیگارِ فروردین‌اَش را از گوشه‌ی تخت‌اَش برداشت و رفت!

هزار جور فکر و خیال به سرم آورد. هر چه حادثه‌ی تلخ در زنده‌گی‌اَم بود را به یاد آوردم. چند باری دست‌اَم به گلویِ بُغض رفت و لحظاتی اشک‌ها بی اختیار جوشیدند. کمی که گذشت سوسکی از جلوی پای‌اَم و روی قالیِ اتاق خرامان می‌گذشت که یکی دیگر از هم‌بندی‌های خشن با پای مبارک سوسک را با کُفارِ جهنمی محشور کرد!! باز هم جمله را خواندم، چند بار دیگر هم خواندم. یادِ نوشته‌ی جلال‌آل‌احمد افتادم که می‌گفت غلام‌حسین‌ساعدی تماس گرفته بود با او و گفته بود:«صمد افتاد توی ارس». جلال نوشته بود خیلی شنیده بوده که می‌گفتند فلانی افتاد توی عرق یا افتاد توی هروئین! ولی این‌که کسی بیفتد توی اَرَس خیلی شوکه‌اَش کرده بود. من هم راست‌اَش را بخواهید واقعا ته قلب‌اَم دوست داشت‌اَم مثلا مشکاتیان رفته باشد خارج و یا حتا رفته باشد زندان!!

خلاصه با خنده از این جوکِ خود‌ساخته و یک چای تلخ بدونِ قند با خودم کنار آمدم که احتمالا مشکاتیان از ایران مهاجرت کرده و ترک دیار کرده است. شنیده بودم مهرماه قرار بوده که با شجریان کنسرتی بدهد و خاطره‌ها متولد بشوند، پس حالا با این مهاجرت تکلیفِ کنسرت چه می‌شود؟!

اما امروز(3/7/88) که پای اخبار نشسته بودم و منتظر تکرار نمایش هاله‌ی نور بودم ناگهان در میان اخباری درباره‌ی خواص باقله و مضرات لواشک، خبر مراسم تشییع جنازه‌ی پرویزمشکاتیان را شنیدم و گزارشی چند ثانیه‌ای هم نشان دادند.

تازه فهمیدم که سیگار فروردین را از گوشه‌ی تخت برداشتن یعنی چه؟! تازه فهمیدم که مرگ آن سوسک را هم باید جدی می‌گرفتم، آخر شما هم بدانید که سوسک‌ها در زندان حق آب و گِل دارند، صاحب این خانه‌اَند و بعضی از انواع‌شان اصلا بنیان‌گذار این خانه‌اَند!

برسان باده که غم روی نمود ای ساقی/ این شبیخون بَلا باز چه بود ای ساقی

حالا که فکر می‌کنم من این نوشته را انتخاب نکرده‌ام، کاملا بی‌اختیارم. این همه موضوع که می‌شد به عنوان یک زندانی به آن پرداخت ولی در این نوشته کاملا بی‌اختیارم. دارم به خودم فکر می‌کنم و به آسمان مُشبکی که بالای سرم هست! چه می‌شود نوشت که به کسی بر نخورد، چه می‌شود نوشت یا چه باید کرد و هزاران سوال دیگر برای‌اَم اصلا مطرح نیستند، در این نوشته کاملا بی‌اختیارم. هیچ وقت فکر نمی‌کردم در خلوت تنهایی‌اَم در سلول انفرادی مضراب‌های مشکاتیان به یاری‌اَم بیاید. نمی‌دانم تجربه‌ای داشته‌اید یا نه، که کسی یا شیئی یا نوایی و یا هر چیز دیگری درست جایی که بیش‌ترین فشار به شما می‌آید به دادِتان برسد که چنین حسابی قبلا روی آن باز نکرده باشید؟! چه خیال‌ها که گذر نکرد، گمان می‌کردم لحظات تنهایی با خاطره‌ی چه کسانی رنگین می‌شود! شاید باورتان نشود که اگر نگویم ثانیه‌ای را هم صرفِ آنان نکردم، لااقل باید صادقانه بگویم به آن‌ها بی‌تفاوت بودم. زنده‌گی‌اَم خُمارِ «درصدی»ها شده بود. اکنون به شورش علیه زنده‌گیِ «درصدی» و «درصدی»ها بی‌تردیدم. در آن تنهاییِ هول‌ناک مدام صدای سنتور پرویزمشکاتیان در نوار«بیداد» در گوش‌اَم بود. ساعت‌ها- که احتمالا حوالی غروب بود- صدای سنتور مشکاتیان هم‌راه‌اَم بود و کاملا بَر من احاطه داشت و گاهی اشعاری را به نماینده‌گی از شجریان اضافه می‌کردم(چه غلط‌ها!!). من می‌خواندم ولی صدای شجریان را می‌شنیدم.

صد هزاران گل شکفت و بانگ مرغی برنخاست/عندلیبان را چه پیش آمد هَزاران را چه شد

مرغ زیرک چون به دام افتد تحمل باید‌ش...

هنوز برای خود‌م مبهم است که با همه‌ی عشق و علاقه‌ای که به صدای سازهای تار و دوتار دارم چه‌گونه صدای ساز سنتور مشکاتیان خلوت‌اَم را لب‌ریز کرد. شاید باورتان نشود ولی می‌خواستم خیلی زود این نکته را به دوستان بگویم تا ابتدا کمی شاید اسباب خنده شود ولی در نهایت بهانه‌ای برای روایت دردِ تنهایی می‌شد.

با این صحنه‌سازی‌ها و گمانه‌زنی‌ها خودت را مشغول کرده باشی که ناگهان خبر دهند "پرویزمشکاتیان هم رفت". شما بگویید چه حالی داشته باشم خوب است؟

ابرهای همه عالم در دل‌اَم می‌گریند...

پژمان رحیمی

مهرماه1388- زندان کارون اهواز

شعرِ «خاوران» از پیمان فاضلی

2010-09-02T03:55:00.001+04:30

معرفی کتابِ «دور از کارخانه» (نمایش‌نامه‌ی کارگری)

2010-08-21T21:22:00.006+04:30

«دور از کارخانه»
(نمایش‌نامه‌ی کارگری)

پژمان رحیمی

دور از کارخانه

ژان پل ونزل/لویی والدز

مترجمان: بهزاد فراهانی/فهیمه رحیم‌نیا

نشر قطره-چاپ اول،1384،62صفحه،700تومان

بعد از مدت‌ها خاموشی، دوباره فعالانِ جنبش کارگری به هزار زحمت توانسته‌اند بستری را برای حضور خود در عرصه‌ی نشر مهیا کنند. مجلات و کتبی هرچند به صورت محدود در زمینه‌ی مسائل کارگری به چاپ رسیده است. هرچند به دنبال مشکلِ اساسی توزیع کتاب، این گونه آثار هم کم‌تر به دستِ علاقمه‌ندان می‌رسد. به همین منظور صحیح بود که یکی از آثار پیش گفته را، هر چند خلاصه به علاقه‌مندان معرفی کنیم.

فهیمه رحیم‌نیا و همسرش بهزاد فراهانی که هر دو از بزرگان و فعالانِ عرصه‌ی تئاتر و سینما هستند، این بار دست به ترجمه‌ی دو نمایش‌نامه با موضوع « مسائل کارگری» زده اند.

کتاب از سوی نشر قطره که طی چند سال اخیر نمایش‌نامه‌های بسیاری را به چاپ رسانده است، منتشر شده و شامل دو نمایش‌نامه‌ی «دور از کارخانه» اثر "ژان پل ونزل" و « دو چهره‌ی یک کارفرما» اثرِ "لویی والدز" می شود.

نمایش‌نامه‌ی نخست روایتی از یک زوجِ کهن‌سال بازنشسته است که مردِ خانواده، کارگر کارخانه‌ی ذوب آهن بوده و حالا برای گذران زنده‌گی در دوران بازنشسته‌گی به ییلاق آمده‌اند. نویسنده از انتخاب فضای «ییلاق» کمک گرفته تا خواننده را بر محیط درونیِ خانه و روابط شخصیت‌ها بدون توجه به شخصیتِ دیگری، متمرکز کند.

تمامِ نمایش‌نامه‌ی "دور از کارخانه " را می‌توان تلاشِ زوجِ بازنشسته برای فرار از فرسوده‌گیِ کار در کارخانه دانست. اما مگر می‌شود بخشی از حیات آدمی را نادیده گرفت؟ روالِ گفت‌وگوهای شخصیت‌ها این را نشان می‌دهد که کارخانه در جای‌جایِ گفت‌وگوهایِ زوجِ بازنشسته حضور دارد و گویی که می‌خواهد نسبتش را با زنده‌گی کنونیِ آن‌ها معین کند. اما در مقابلِ مصرف‌گراییِ فزاینده‌ی سرمایه‌داری که به تغییر کیفی در تولید کالاها منجر شده است، ارزش‌هایی که برای زوج بازنشسته در "کار در کارخانه" وجود داشته است عمده می‌شوند و یک نوع هویت کاذب برای توجیه گذشته‌ی فلاکت‌بارشان در کارخانه ایجاد می‌شود. حالا دیگر کالاها دوامی ندارند و زود خراب می‌شوند و به مدت گارانتی‌شان دوام می‌آورند⁽¹⁾. این ناشی از رشد تکنولوژی است که در خدمت سرمایه‌داری قرار گرفته است⁽²⁾. اما برای زوجِ بازنشسته صرفِ فراوان نیروی کار برای تولید کالای با کیفیت، ارزشی باقی‌مانده از دوران سپری شده‌ی سرمایه‌داریِ اوایل قرن بیستم است که دررفتار مردِ بازنشسته کاملاً نمایان است.

کارل مارکس(karl marx) فیلسوف و اقتصاددانِ منتقدِ سرمایه‌داری، از خصلت‌های کارِ بیگانه‌شده را یکی، عدمِ تسلط کارگر بر روندِ تولید کالا می‌داند که نقش فعالیت و خلاقیت فردی در آن بسیار کاهش یافته است. این برداشتِ مارکس از سرمایه‌داریِ قرن نوزدهم بوده است و حالا با رشد تکنولوژی و مرحله‌ای شدنِ فزاینده‌ی فرآیندِ تولید، بیش از پیش کارگر از فرآیندِ تولید بیگانه شده است و تنها چیزی که مورد توجه سرمایه‌داری قرار می‌گیرد، تنها و تنها «مصرف» است و اراده‌ی خلاقه‌ی کارگران بر روند تولید نادیده گرفته می‌شود. ایده‌ئولوژیِ «مصرف‌گرایی» در چنین مرحله‌ای اهمیت حیاتی برای سرمایه‌داری یافته است. وقتی که فرانسوا(در نقش ویزیتور) با زوجِ بازنشسته برای فروش کالاهایش وارد مذاکره می‌شود متوجه می‌شویم که ارتباطی بین آن‌ها بر قرار نمی‌شود چرا که هنوز ارزش‌هایی برای زوج پیر وجود دارد که لااقل اندکی از خلاقیتِ انسانی و حدودی از اختیارِ انسان بر زنده‌گی‌اش در آن نمایان است که البته حتا این میزان هم در نمایش‌نامه‌ی« دور از کارخانه» نمی‌تواند حیاتی دوباره و جدا از سختی و میراثِ کار در کارخانه برای زوجِ بازنشسته بیافریند.

نمایش‌نامه‌ی "دو چهره‌ی یک کارفرما" رابطه‌ی یک کارگر و یک کارفرما را عمده کرده و بی‌واسطه تضادِ اساسی آن‌ها را با یک‌دیگر نشان می‌دهد. کارفرما از لطف و محبتی که در حق کارگر کرده است سخن می‌گوید و کارگر هم از روی ناچاری– و بیشتر از روی ناتوانی– به مجیز گویی می‌پردازد. این ابراز لطف کارفرما بالا می‌گیرد و به کارگر پیش‌نهاد می‌دهد که ماسک و لباس او را برای امتحان کردنِ نقشِ کارفرما بر خود بپوشاند.

کارگر با اکراه و ناباوری پیش‌نهاد کارفرما را قبول می‌کند و لباس کارفرما را می‌پوشد و ماسکش را بر چهره می‌زند.

کارفرما بعد از در آوردن ماسک و عوض کردن لباسش کاملاً شبیه کارگر می‌شود. کارگر آن‌چنان در نقش خود فرو می‌رود و به کارفرما حکم می‌راند که کارفرما از کارِ خودش پشیمان می‌شود و سعی می‌کند که لباسش را پس بگیرد. در این کشاکش کارفرما به استثماری که به اشکال متفاوت انجام داده است، اعتراف می‌کند و تناقض‌هایی که در ابراز لطف و محبت‌های اولیه‌اش وجود داشت نمایان می‌شود. نویسنده تغییر را تنها در ظاهر( لباس و ماسک) پی‌گیری نمی‌کند و آن را به طبقه‌ی کارگر پیش‌نهاد نمی‌دهد، بلکه از این طریق می‌خواهد به شکل ساده و البته جذابی نکاتی که در استثمار کارگران از سوی کارفرما مخفی می‌شد، توسط خودِ کارفرما بیان شوند. دلیلِ دیگرِ ما برای این که بخواهیم از این هدفِ نویسنده دفاع کنیم و هم‌چنین در مقابل وارد آمدنِ اتهام«ساده‌سازی» به نویسنده، حرفی داشته باشیم، این است که در آخرِ نمایش، کارگرِ تغییر چهره‌داده به کارفرما – توسط چارلی(محافظ و نوکر گوش به فرمانِ کارفرما) از شر کارفرمایِ– تغییر چهره داده به کارگر– خلاص می‌شود ولی رو به تماشاگران می‌کند و می‌گوید که همه‌ی اموال کارفرما را به او پس خواهد داد، زیرا که فردای آن روز همه‌ی آن اموال متعلق به او خواهد بود. با این پایان‌بندی، نویسنده، جای‌گزینی را در سطح و ظاهر– اگر بخواهیم در بُعد سیاسی به آن نگاه کنیم – و تنها در تغییر ساختار سیاسی نمی بیند، بلکه فردایی را نوید می‌دهد که بر اساسِ درکی طبقاتی از ستم و استثمار و شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری استوار شده و به دنبالِ مبارزه‌ای پی‌گیر حاصل شده است.

می‌توانیم از زوایای ِ دیگر هم به نقد و بررسی ِ نمایش‌نامه‌های مذکور بپردازیم اما سخن کوتاه می‌کنم و در پایان خواندنِ نمایش‌نامه‌های فوق را به علاقه‌مندان هنرِ نمایش و مباحث کار و کارگری پیش‌نهاد می‌کنم.

(1) نگاه کنید به : سِنِ یک – صفحه‌ی 22

(2) و این که رشد تکنولوژی چگونه به استثمار فزاینده‌ی طبقه‌ی کارگر انجامیده است، خود بحث مفصلی می‌طلبد.

شعری برای فرزاد کمانگر

2010-08-09T21:07:00.018+04:30

فرزند شاهو

شعری برای فرزاد کمانگر

پیمان فاضلی

كجا می‌روی
دورتر از چشمان‌ات
كه كوچِ مضاعف‌اند فرزندِ شاهو(1)!

اندام سرد‌ت تحقيرمان می‌كند
گواهِ اين حقيقت
كه در عذابِ واقعه‌یِ بودن‌ايم
و از گوش‌های‌ِمان خون می‌چكد
از بس
قناري‌یِ اين قفس
بال‌هایِ خون‌آلودِ جفت‌اش را
در ناشنوايي‌مان زمزمه كرد.

اندام سردت
تحقيرمان می‌كند فرزندِ شاهو!

دلاورها و شب‌تاب‌ها
با هم به دنيا می‌آيند
اشك‌ها و داداها(2) با هم

اشكِ پشتِ پاي‌اَت
دريا می‌شود فرزندِ شاهو!

دل‌تنگي‌ها و درياها با هم.

(1) شاهو بلندترین قله استان کرمانشاه در غرب ایران است و در شمال شرقی شهرستان پاوه‌ قرار گرفته است(كوهي‌ست كه فرزاد کمانگر در نامه‌هاي‌اَش از آن به نوعی به عنوان زادگاه‌اش یاد می‌کند).
(2) دادا کلمه‌ای که برای احترام به خانم‌های جوان در زبان کردی به‌کار می‌رود.( اشاره به نوشته‌ی "بهار در چشمان میدیا"، فرزاد کمانگر

شعر سیاسی مشروطه (برای پاس‌داشتِ سال‌یادِ انقلاب مشروطه)

2010-07-31T08:14:00.023+04:30

شعر سیاسی مشروطه
برای پاس‌داشتِ سال‌یادِ انقلاب مشروطه

محمد قراگوزلو

درآمد

مقالهئی که در پی میخوانید، بخشی از سخنرانی نگارنده در پاسداشت یکصدمین سالیاد انقلاب مشروطه است. این سخنرانی نیمهتمام مرداد ماه سال 1384 در دانشگاه تبریز برگزار شد و متن کامل و مکتوب آن در اختیار نویسنده نیست. از دانشجویان عزیزی که با صمیمیت هر چه تمامتر بخشهائی از این فایل صوتی ـ تصویری را در اختیار من قرار دادند سپاسگزارم. مقاله کم و بیش از روی این فایل پیاده و تنظیم شده و بیگمان از کاستی تهی نیست. به هر شکل 14 مرداد بهانهئی است برای مرور و بازخوانی گوشههائی از نخستین انقلاب ناکام دوران معاصر مردم ایران!
گمان میزنم از همین نوشتهی کوتاه نیز قوت تئوریک و قدرت پراتیک تاریخی چپ ایران و برتری آن بر لیبرالیسم به وضوح هویداست. از لاهوتی تا شاملو. شعر و فرهنگ چپ ما بر کل تولیدات راست و لیبرال میچربد.
*غنا و تملق! شعر دوره ‌ی ”بازگشت“ كه از اواسط قرن دوازدهم (عهد افشاریه) آغاز شده و تا برهه‌ی شكل‌بندی شعر سیاسی مشروطه ادامه یافته است در مجموع جز تعداد انگشت شماری غزل زیبای عاشقانه - سروده‌ها‌ی طبیب اصفهانی، حاج سلیمان صباحی بیدگلی، مشتاق اصفهانی، میرزامحمدنصیراصفهانی، نشاط اصفهانی، واله داغستانی، هاتف اصفهانی، فروغی بسطامی و... - اثر مانده‌گاری به دفتر شعر فارسی نیافزوده است. غزل عاشقانه‌ی دوره‌ی بازگشت تحت تاثیر و به تقلید از غول‌های قرن هفتم و هشتم از جمله سعدی و رومی و به ویژه حافظ شكل بسته است. غزل‌هایی همچون:

طاعت از دست نیاید گنهی باید كرد

در دل دوست به هرحیله رهی باید كرد
(نشاط، 1337،صص:97-96)

كـی رفتـهئی زدل كه تمنا كنم تو را

كی بوده‌ئی نهان كه هویـدا كنم تو را
(فروغی، 1336، ص:22)

غــم‌اَت در نـهان خـانه‌ی دل نشیند

بـه نـازی كه لیلــی به محـمل نشیند
(طبیب)

چه شود به چهره‌ی زرد من نظری برای خدا كنی

كه اگر كنی هـمه درد من به یكی نظاره دواكنی
(هاتف، 1349،ص: 261)

به حریم خلوت خود شبی چه شود نهفته بخوانی‌ام

به كنار من بنشینی و به كنار خود بنشانی‌ام
(هاتف، 1349، ص: 104)

نه فقط تداعی‌گر غزل غنایی مكتب شیراز است، بل‌كه از شاه‌كارهای شعر عصر مورد نظر نیز به شمار تواند رفت.
از یك منظر شعر دوره‌ی بازگشت را باید ”جنبش ادبی عهد قاجار دانست.“ (سیروس شمیسا، 1369،ص: 193)
با این همه در آثار این عصر، از آن همه جنایت، كشور فروشی، زن باره‌گی و انواع خباثتِ شاهان و درباریان خبری نیست. سهل است فروغی بسطامی - كه غنی‌ترین غزل‌های این دوران را به تقلید از حافظ سروده است - دفترش را با زشت‌ترین صور مداهنه و مجامله و مدیحه‌گویی انباشته است. چنانكه بی‌شبهه می‌توان او را مداح خصوصی ناصرالدین‌شاه به شمار آورد:

گر وصف شه نبودی مقصود من فروغی

ایزد به من ندادی طبع غزل سرا را
(فروغی، 1336، ص: 3)

در آستانه‌ی جنبش بیداری ایرانیان، شعر فارسی به ترز شگفت‌ناكی وارد عرصه‌ی عمومی حیات توده‌ها می‌شود و از كوچه‌ و خیابان سر در می‌آورد. در این دوران قاآنی تداعی‌گر آخرین تلاش مذبوحانه‌ی به اصطلاح ”شعری“ است كه می‌كوشد كمر به خدمت قدرت سیاسی بندد و به جز روغن زبانی و مجیزگویی حكومت هیچ شأن و وظیفه‌ی دیگر برای خود قایل نیست. چنین است كه قاآنی در مدح حاج میرزا آغاسی ‌گوید:

مـلكی هست در لبـاس بشـر

این خلایق نه لایق بشـر است

و همین جناب ”شاعر“ در ستایشِ میرزاتقی ‌امیركبیر (جانشین آغاسی) به سرعت رنگ عوض می‌كند و اینگونه به خوش رقصی می‌نشیند:

به جای ظالمی شقی، نشسته عالمی تقی

كه مومنان متقی، كنند افتخارها!

میرزا فتح‌علی آخوندزاده در مورد شعر این دوره ‌گوید:
«در ایران نمی‌دانند ”پوئزی“ [منظور از پوئز، شعر ”poem “ است]‌چه‌گونه باید باشد. هرگونه منظومه‌ی لَغْوی را شعر می‌خوانند چنان می‌پندارند كه ”پوئز“ عبارت است از نظم كردن چند الفاظ [لفظ] بی‌معنی در یك وزن معین و قافیه دادن به آخر آن‌ها، در وصف محبوبان با صفات غیر واقع یا در وصف بهار و خزان با تشبیهات غیر طبیعی، از متاخرین، دیوان قاآنی از این گونه مزخرفات مشحون است.» (حمید زرین‌كوب، 1358، ص: 11)
میرزا آقاخان كرمانی كه معتقد بود: ”آتش زنه‌ی نور خرد جز سخن دیگر نتواند بود“ (باقر مومنی 1352، ص:50) در مورد مرده ریگ شعرا می‌نویسد: ... ”تاكنون از آثار ادبا و شعرای ما چه نوع تاثیری به عرصه‌ی ظهور رسیده...؟ آن‌چه مبالغه و اغراق گفته‌اند نتیجه‌ی آن مركوز داشتن دروغ در طبایع ساده‌ی مردم بوده است. آن‌چه مدح و مداهنه كرده‌اند، نتیجه‌ی آن تشویق وزرا و ملوك به انواع رذایل و سفاهت شده است... شعرای فرنگستان انواع این نوع شعرها [مدح و غنا و غزل] را گفته‌اند و ‌گویند ولی چنان شعری را تحت ترتیبات صحیحه آورده‌اند... كه جز تنویر افكار و رفع خرافات و بصیر ساختن خواطر و تنبیه غافلین و تربیت سفها و تادیب جاهلین و تشویق نفوس به فضایل و ردع و زجر قلوب از رذایل و عبرت و غیرت و حب وطن و ملت تاثیر دیگری بر اشعار ایشان مترتب نیست.“ (ناظم‌الاسلام كرمانی1362، ص: 223). زین‌العابدین مراغه‌ای در انتقاد از شاعران و نویسنده‌گان ایرانی چنین نوشته است: ”در ایران یك نفر ندیدم بدین خیال كه عیوب دولت و ملت را به قلم آورد. آن‌كه شعرایند خاك بر سرشان. تمام حواس و خیال آن‌ها منحصر بر این است كه یك نفر فرعون صفت نمرود روش را تعریف نموده، یك راس یابوی لنگ بگیرند.“ (زرین كوب، همان ص:13). عبدالرحیم طالبوف در گفتوگویی با یك مخاطب فرضی چندین عامل را سبب ویرانی ایران دانسته و چنین نوشته است: ”یكی می‌گفت تربیت و ادبیات ما، مخرب اركان شرم طبیعی و آزرم بشری ما شد. اطفال، از بزرگان خود جز می‌زنم، می‌بندم، پدرش می‌سوزانم و هزار فحش و سایر نامربوطات دیگر نمی‌شنوند و از معلمین نتراشیده در مكاتب، باب هشت در عشق و جوانی چنان‌كه افتد و دانی یا حكایت قاضی همدان... و از این قبیل اشعار، مدیحه‌ی قاآنی در تعریف محمدشاه ثانی، سرداریه و قصاید یغما و هزار بی‌ادبی‌های دیگر یاد می‌گیرند“ (عبدالرحیم طالبوف، 1357، ص:198). سیدجمال‌الدین اسدآبادی در نقد شاعران روزگار و یادآوری مسوولیت آنان چنین گفته است: ”شعر با لطیف‌ترین احساسات بشری سروكار دارد و كلام شاعر دل‌نشین‌ترین كلام‌هاست. شعر فقط تقلید از سبك گذشته‌گان و كنار هم چیدن لفظ‌ها و تشبیهات زیبا نیست. سخن شاعر باید مردم را به سوی خوشبختی و ترقی و خُلق نیك راه‌نمایی كند“ (هُما ناطق 1357، ص: 240). آن ادبیات سرگرم كننده پیش‌آهنگانی داشت چون فتح‌علی‌خان صبا، كه شهنشاه نامه‌یی در مدح ممدوح منحطی چون فتح‌‌علی شاه سرود و خواست او را بر جای رستم شاهنامه بنشاند. یا میرزاحبیب قاآنی، كه میرزا آقاخان كرمانی وقتی به نام او می‌رسد كه ”برای قحبه‌ی پتیاره‌ای بیش از 20 قصیده سروده و او را در حد مریم عذرا بالا برده“ (حسین شایگان، فرهنگ و توسعه، ص:24) از خشم كف به لب می‌آورد.»

شعر سوسیالیستی

جنبش مشروطهخواهی به موازات تاثیر بر تمام عرصه‌های حیات اجتماعی ملت ایران به ترز بی‌سابقه‌یی و بیش از آن‌چه انتظار می‌رفت، شعر و ادبیات را به خدمت اندیشه‌‌ی آزادی‌خواهی و رهایی از استبداد و انحطاط فرا خواند. غزل كه به اعتبار ساختار و شكل‌بندی تاریخی‌اش، قرن‌ها به استخدام توصیف اندام دل‌ربای دل‌بران درآمده بود به طور تمام عیار مجالس بزم و عشرت را به هم زد و از اتاق هم‌خوابی‌های وسوسه‌آمیز وارد میدان رزم و غیرت دلیران شد و بهسان ابزاری جنگی عمل‌ كرد. شعر مشروطیت به شدت سیاسی بود و در هر قالب كه فرو می‌رفت، به چهره‌ی دولت پنجه می‌كشید. این شعر از یكسو متاثر از دست‌آوردهای رنسانس‌ غرب بود و از سوی دیگر حتا مرزهای انقلاب فرانسه را پشت سر می‌نهاد و با بلشویك‌ها و انقلاب رهایی‌بخش طبقه‌ی كارگر در شمال ایران نرد عشق می‌زد و از سوسیالیسم دفاع می‌كرد. لاهوتی و فرخی شاعرانی بودند كه به وضوح پای رهبران انقلاب ماركسیستی را به شعر فارسی ‌گشودند و در ستایش از لنین شعر سرودند. ابوالقاسم لاهوتی (1332-1266) که به حق آوانگارد شعر سوسیالیستی و نخستین شاعر طبقهی کارگر ایران به شمار تواند رفت، در ستایش از انقلاب اکتبر و مدح بیصلهی لنین چنین سروده است:
ما فقیران که چنین عالم و دانا شدهایم /هــم توانا شـدهایم

همــه کـوران قدیمیم که بینا شدهایم / همــه دانا شـدهایم

ما همان کمبغلانیم که در دور امیر / بنده بودیم و اسیـر
بین چه آزاد و خوش از دولت شورا شدهایم / همــه دانا شـدهایم
بس که در بند بماندیم و به زنجیر شدیم / خسته و پیر شـدیم
فتح اکتبر به پیش آمد و برنا شدهایم / همـه دانا شـدهایم
تــودهی رنجبرانیــم که با راه لنین / در همه روی زمین
متحد بهر عوض کردن دنیا شدهایم / همــه دانا شـدهایم

چنین آثاری ممکن است از مبانی زیبائیشناختی شعر فاصله گرفته و به شعار – که به نظر من یک ژانر ویژهی شعریست – نزدیک شده باشد، اما به هر شکل با تمام وجود به عنوان هنر متعهد در خدمت انقلاب کارگران و زحمتکشان قرار میگیرد و تعهد سیاسی را تا عمق استخوان سراینده میبرد. لاهوتی تنها شاعر فارسی سرا است که به دفعات در شعر خود از واژههای حزب و کمونیست و انقلاب و کارگر و زحمتکش و دهقان بهره برده و به بارها نام رهبران انقلاب اکتبر را به شعرش راه داده است. بیگمان هدف او از چنین رویکردی، تعمیم اهداف انقلاب سوسیالیستی در میان مردم ایران بوده است. فیالمثل در ابتدای قطعهئی که به فردی (ح.ب.؟) هدیه داده، چنین گفته است:
در دســت او همیــشه کتاب و قلم بـود

پیوسته در مبارزه با بیش و کم بـود

او عضو حزب نیست. ولی هست کمونیست

داند که کمونیسم بدون حساب نیست...

لاهوتی در دو بیتی کنائی و طنز گونهئی خطاب ”به دشمن آزادی زنان“ سروده:

ز من بشنو کمی گر شرم داری

زن خود را که ناموست شماری

اگر پوشیده میداری چه دانند

که تو ناموس داری یا نداری؟!

(در افزوده: کلیات لاهوتی چاپ مسکو و تاجیکستان به قدری انباشته از غلطهای چاپی و نگارشیست که گاه خواندن شعر را دشوار میسازد. ای کاش فرصت و امکانی فراهم میشد تا آثار آن بزرگمرد را تصحیح میکردم)
لاهوتی که به درست پیشگام شعر سوسیالیستی ایران بوده و از یک منظر رونوشت برتولد برشت است، در سال 1922 به اتحاد جماهیر شوروی رفته و به فراگیری آثار مارکس و لنین پرداخته است. او که شوروی را ”وطن دوم“ خود میدانست در این باره گفته:"آشنا شدن من با منبعهای یکم تئوری مارکسیستی به صفت کارهای من بسیار خوب نتیجه بخشید." وفاداری او به انقلاب اکتبر و دفاع جانانه و صمیمانه از دستآوردهای نخستین انقلاب کارگری ابتدای سدهی بیستم لاهوتی را تا مقام وزارت فرهنگ تاجیکستان – که زبانشان فارسی بود – ارتقاء داد و به دریافت جایزهی معتبر لنین مفتخر کرد. آشنائی لاهوتی با سوسیالیسم مارکسی تا آنجا عمیق بود که به خوبی میدانست طبقهی کارگر فقط با نیروی خود از قید و بند بورژوازی رها میشود.

ای کارگر نجات تو در بازوان توست

نومید باش ازشه و از کردگار هم

تاکید لاهوتی مبنی بر این که تمام امکانات و ثروت موجود در جامعهی سرمایهداری نتیجهی نیروی کار طبقهی کارگراست، در این بیت به وضوح آمده:

ویران شود بنای جهان بیوجود ما

درس و کتاب و دفتر و دانش ز رنج ماست

(در افزوده: قابل توجه نئو مارکسیستها و حضرات اصحاب فرانکفورت که به تدریج تکنولوژی و دانش و روبات را به جای طبقهی کارگر نشاندهاند؟!) فرخییزدی نیز همچون لاهوتی دل در گرد انقلاب سوسیالیستی داشت و برای رهائی کارگران و زحمتکشان مینوشت و میسرود:

توده را با جنگ صنفی آشنا باید نمود

کشمکش را بر سر فقر و غنا باید نمود

از آنجا که نگارنده بخشی از کتاب( ”همسایهگان درد“ 1387، تهران: نگاه) را به بررسی فشردهی شعر و اندیشهی فرخی یزدی اختصاص داده و در چند اجتماع پر شور دانشجوئی دربارهی ابعاد مختلف شخصیت سیاسی فرخی سخن گفته (و این سخنرانی ها به اهتمام دانشجویان دانشگاه تهران در سال 1378 پیاده، چاپ و منتشر شده و در بعضی از جراید آن زمان به صورت شکسته بسته آمده است)، در نتیجه فرخی را به اعتبار رعایت اقتصاد کلام وا میگذارم و به شعر رادیکال و اجتماعی عارف میپردازم.

رادیکالیسم اجتماعی عارف

تاثیر لاهوتی و فرخی بر شعر سیاسی عصر مشروطه تا آنجا قوت یافت كه حتا دامن خنیاگر شوریده‌ای همچون عارف قزوینی را نیز گرفت. عارف بر بستر كلام غنایی حافظ می‌نشست و همچون مایاكوفسكی لب به ستایش ولادیمیر ایلیچ لنین می‌گشود:

ای لنـین ای فـرشـته‌ی رحـمت

تخم چـشم من آشیـانه‌ی توسـت

كـن قـدم رنجه زود بی‌زحـمت

هین بفرما كه خانه، خانه‌ی توست
(عارف، 1364،ص: 86)

شاعران مبارز، موسیقی ردیفی و آوازی را هم زیر بال خود می‌گرفتند و بسیاری از غزل‌ها و چهارپاره‌ها را به شكل تصنیف‌های انقلابی بر سر كوی و برزن علیه استبداد می‌خواندند:

رحـم ای خدای دادگر كـردی نكـردی

ابـقا به اعـقاب قـجر كـردی، نكـردی
(پیشین، ص: 324)

شاعرانی همچون عارف فقط شعر سیاسی نمی‌گفتند. آنان، بهسان رزمنده‌گان وارد كارزار سیاست و آزادی‌خواهی شده و همدوش انقلابیانی مانند حیدرخان عمواوغلی می‌جنگیدند.
« عارف پس از شنیدن خبر مقاومت كلنل محمدتقی پسیان در برابر كابینه‌ی بورژوای قوام به مشهد سفر كرد و دو ماه پس از قیام خراسان خود را به كلنل رساند و به تعبیری مشاور او شد.» (علی آذری، 1368، ص: 438)
در این زمان عارف در مقام تهییج و تشجیع كلنل برای فتح تهران كه حداقل آن به بركناری قوام از صدارت و حداكثر آن به جمهوری كردن ایران ‌میانجامید، برآمد. یكی از افسران هم‌قطار كلنل پسیان به نام قدرت منصور بی‌واسطه‌‌ از عارف نقل می‌كند كه او در آن ایام اظهار امیدواری به فتح تهران به دست ژاندارم‌ها كرده است. در همین تاریخ (1300 هـ.ش) عارف دور از تهران غزلی به نفع جمهوری و بر ضد سلطنت سرود:

به مردم این همه بی‌داد شد ز مـركز داد

زدیم تیشه بر این ریشه هر چه باداباد

در همین غزل عارف ناامیدی خود را از هرگونه اصلاحات و تعمیر در حكومت بیان كرد و فریاد جمهوری‌خواهی سر داد:

از این اسـاس غلـط این بنای پای بـر آب

نتیجه نیست ز تـعمیر این خـراب آباد

پس از مـصیبت بسیار عـید جـمهوری

به زیـر سـایه‌ی آن زنده‌گی مـبارك باد

خوشم كه دست طبیعت گذاشت در ره باد

چـراغ سلـطنت شـاه بـر دریـچه‌ی باد

تـو نـیز فـاتحه‌ی سلـطنت بـخوان عارف

خـداش با هـمه بـد فـطرتی بیامـرزاد

وقتی كلنل پسیان در حدود قوچان طی جنگی فشرده كه خود را با عجله به آن جا رسانده بود كشته شد، عارف خود را سرزنش كرد که چرا نتوانسته است به موقع كلنل را از رفتن به آن منطقه باز دارد. پس از این ماجرای دردناك، عارف سوگ‌نامه‌ای در رثای كلنل سرود:

میانه‌ی سر و همسر، كسی كه از سرخویش

گذشت، بگذرد از هر چه جز ز كشور خویـش

هــزار چـون من بی‌پا و سر، فـدای كسی

كـه در سراسـر ایـران، ندید هـمسر خویـش

تـنـم فـدای سـر دادگسـتری كــز خـون

هزار نـقش وطـن كرد زیـب پـیكر خویـش

سـر و سـران سـپه، جـامه‌ها درنـد بر آن

سپهبدی كه بـدی سـرپرست لشكر خـویش

این غزل عارف به حدی مطلوب افتاد كه در سال 1301 (یك سال بعد)، بهار، در قضیه‌ی پیش‌نهاد اعطای امتیاز نفت شمال به آمریكا، ‌به استقبال عارف رفت و چامه‌ای سرود:

كسی كه افسر همت نهاد بر سر خویش

بـه دست كس نـدهد اختیار كشـور خویـش

بگو به سفله كه دردست اجـنبی ننـهد كسی

كه نان پـدر خورده، دست مـادر خویش...

... حقوق نفـت شمال و جنوب خاصه‌ی ماست

بگو بـه خـصم بسوزد بـه نفت، پیـكر خویش

ز مـن بـهار بـگو بـا برادران حسود

بـه رایـگان نفروشد كسـی بـرادر خویش
(بهار، 1366، مجلد 1،. ص: 348)

زمانیكه حسین خزاعی امیر لشگر جدید شرق، قبر كلنل پسیان را نبش كرد و جنازه‌اش را از آرامگاه نادر افشار به گورستان سراب مشهد انتقال داد، این عارف بود كه نغمه سر داد:

زنـده به خـون خواهی‌ات هـزار سیـاووش

گردد از آن قطره خون كه از تو زند جوش

عشق به ایران، به خون كشیدت و این خون

كـی كـند ایرانـی ار كـس است فراموش

در همان روزها مشروطه‌خواهان انقلابی سر بریده كلنل را بر كارت‌پستال‌هایی نقش و این دو بیت عارف را زیر آن چاپ كردند:

این سر كه نشان سرپرستی است

امروز رها ز قید هستی است

بـا دیـده‌ی عـبرتش بـبینید

این عاقبت وطن پرستی است

تاسف عارف از قتل‌ كلنل پسیان تا آن جا پیش رفته است كه شاعر شوریده دچار افسرده‌گی و دل‌مرده‌گی شده و دو بار قصد خودكشی كرده است. عارف به مناسبت سال‌یاد شهادت كلنل چنین نوشت:
«هشتم محرم 1341 این غزل را در شهر سنندج به یادگار شهادت خداوندگار عظمت و ابهت، مجسمه‌ی شرافت و وطن پرستی، دلیر بی‌نظیر دوره‌ی انقلاب، مقتول محیط مسموم و مردمكش و قوامالسلطنه پرور، سر بریده‌ی عهد جهالت و نادانی – به قیمت سه قران و ده شاهی به دست شمر ایرانی یك نفر قوچانی به امر تلگرافی حضرت اشرف قوامالسلطنه و به دستور سردار بجنوردی – نیك نام الی‌الابد، سردار با افتخار ایران، محمدتقی‌خان[پسیان] كه نام مقدس‌اَش به رنگ خون، مقدس‌ترین كلمهیی است برای لوحه‌ی سینه‌های پاك و چاكچاكِ هر ایرانی وطن پرست، به تهران فرستادم:
به من مگو كه مكن گریه، گریه كار من است

كسی كه باعث این كار گشته، یار من است

مـتاع گـریه به بازار عشـق رایج و اشك

بـرای آب‌رو و قـدر و اعـتبار من است

بـه سـر چه خـاك به جز خاك تعـزیت ریزم

بـه كشوری كـه مصیبت زمـام‌دار من است

تـدارك سـفر مـرگ دید عـارف و گفت

در این سفـر كلنل چشم انتـظار من است

شعر سیاسی عصر مشروطیت با ایرج میرزا كه شاه‌زادهئی از نواده‌گان فتح‌علی شاه قاجار بود و در خراسان تحت ولایت احمد قوام‌السلطنه و دوران فرمان‌روایی كلنل محمدتقی پسیان مناصب دولتی داشت، وارد عرصه‌های تازه‌ئی شد كه مهم‌ترین ویژه‌گی‌اش هجو دولت‌مردان و سنت‌های پوسیده‌ی فئودالی بود:

كه گمان داشت كه این شور به پا خواهد شد

هر چه دزد است ز نظمیه رها خواهد شد

دور ظلـمت بـدل از دور ضیـــا خواهـد شد

دزد كـت بستـه، رئیس الـوزرا خواهد شد

مملكت باز همان‌ آش و همان كاسه شود
لـعل ما سـنگ شود لؤلؤی ما ماسه شود

این رئیس‌الـوزرا قابـل فراشـی نیست

لایـق آن كه تو دل بسته‌ی او بـاشی نیست

همتش جز پی اخاذی و كلاشــی نیست

در بساطش به جز از مرتشی و راشی نیست

گـر جـهان را بسپـاریش، جهان را بخورد
ور وطن لقمه‌‌ی نانـی شـود، آن را بخورد...

(ایرج‌ میرزا، بی‌تا، ص: 52)

شعر سیاسی و آزادیخواه مشروطیت اگرچه گاه یكسره به شعار و خبر تنه می‌زند و از مبانی زیبایی‌شناختی شعر تهی می‌شود اما به هر حال گواه آگاه روزگار خویش است. و از همین منظر نیز همدوش رزمنده‌گان برای تحقق آزادی، برابری و عدالت اجتماعی صحنه‌های نبرد اجتماعی كشور را گرم می‌كند و در این راه بیش از سهم خود هزینه‌های جانی می‌پردازد. تبعید و زندانی شدن پی‌درپی شاعران و روزنامه‌نگاران، به قتل‌ رسیدن فرخییزدی و میرزاده‌ی عشقی و تحمل فشارهای شدید امنیتی و محدویت‌های طاقت‌فرسای اجتماعی‌، نتیجه‌ی تلفیق شعر و سیاست و گلاویز شدن شاعران با دولتهای استبدادی است.

Mohammad.QhQ@Gmail.com

منابع:

- آذری. علی (1368) قیام کلنل محمدتقیخان، تهران: صفیعلیشاه
- بهار. محمدتقی (1336) دیوان ملکالشعرای بهار، تهران: امیرکبیر، 2 مجلد
- زرینکوب. حمید (1358) چشمانداز شعر نو فارسی، تهران: توس
- شمیسا. سیروس (1369) سیر غزل در شعر فارسی، تهران: فردوس
- طالبوف. عبدالرحیم (1357) آزادی و سیاست، به کوشش ایرج افشار، تهران: سحر
- عارف قزوینی (1367) کلیات عارف به اهتمام حائری، تهران: جاویدان
- فرخییزدی. محمد (1362) دیوان فرخی، به کوشش حسین مکی، تهران: امیرکبیر
- کرمانی. ناظمالاسلام (1362) تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام سعیدی سیرجانی، تهران: نوین + آگاه
- لاهوتی. ابوالقاسم (1357) کلیات لاهوتی، به کوشش بهروز مشیری، تهران: توکا
- مومنی. باقر (1352) ادبیات مشروطه، تهران: گلشائی
- ناطق. هما (1357) از ماست که بر ماست، تهران: آگاه

اشک ها و لبخندها(ادبیات کارگری)

2010-07-27T04:03:00.009+04:30

اشک ها و لبخندها

پورحسن خیرخدایی

توضیح وبلاگ:مطلبی که اکنون ارائه می شود توسط رفیق گرامی پورحسن خیرخدایی برای ما ارسال شده است.شرایط سخت کار و زنده‌گی طاقت فرسای یک کارگر صنعتی باعث نشده که این رفیق مطالعه و تحقیق را کم اهمیت دهد و همان‌طور که در آثار ایشان خواهید دید به شیوه‌ی گزارش/داستان تلاش کرده است وضعیت بخشی از طبقه‌ی کارگر ایران و مصائب آنان را ارائه کند.اولین نوشته‌ی ایشان در پیشِ روی است.آثار ایشان در برخی از سایت ها نیز موجود است که با رضایت ایشان و با ویرایش جدید دوباره در این وبلاگ منتشر می شوند. با سپاس فراوان از رفیق پورحسن عزیز.

هادی دیروز دو ساعت زودتر از تایمِ کاری مرخصیِ ساعتی گرفته بود، می‌خواست عینک مطالعه‌اَش را تعمیر کند، اما من تو دلش را خوانده بودم، می‌دانستم پس از این همه مدت كار ِبی‌وقفه و طاقت فرسا، سخت به دنبال پر كردن خلاء‌های درونی‌اَش است. شش ماهِ آزگار است كه بی‌وقفه کار می‌کند، ده‌ها دغدغه دارد، آدم‌ها سنگ و ماشین كه نیستند، احساس دارند!، شش ماهی‌ست که تَنگِ هم کار می‌کنیم، شش ماه تَنگِ هم‌ با وسایل و ابزارِ کار کلنجار رفتن و زور زدن و كار كردن زیر نگاه سنگینِ سرپرست کار و رئیس کارگاه.
هادی برای محور كردنِ آهنِ H بدقلق، پُتک می‌زد و من قلاب جین‌بلاک را حلقه‌ی گردنِ Hکرده و دسته را نرم بالا و پایین می‌كردم تا آهن زمخت را تراز كنیم. هادی مشعل دستی را روی موضع گرفته بود و من پتک می‌زدم، ناظرِ کارفرما و رئیس اجرا هم بالای سرِ ما کار را نظارت می‌کردند.
من مثل درشکه‌چیِ مفلوکی كه كارِ یابوی پیرش را خودش انجام می‌دهد، جلوی «موتورْ جوش» را بلند کرده و می‌کشیدم، و هادی زیرِ وزن کابل‌های اَنبُر و اتصال، که حلقه‌ی دو کتفش کرده بود، پشت موتور‌ْجوش را به طرف جلو هل می‌داد، زور می‌زد و عرق می‌ریخت.
یک بار وقتی که من کابل‌های چِر شده‌ی اَنبُر و اتصالِ وِلو شده را برای جا‌به‌جایی و بردن به محل کارِ جدید رُول می‌کردم، خاک همه‌ی سر و صورت و لباس‌هایم را پوشانده بود و هادی می‌خندید و می‌گفت: شبیه خری شده‌ای که با جُل‌و‌پَلاس تویِ خاکْ‌‌روبه غلت زده باشه.
هادی توی ارتفاع جوشکاری می‌کرد. من نیروی کمکی‌اش بودم و زیر دانه‌های ریزِ مذاب و جان‌گدازِ جوش در حالی که برقِ بنفش مثل سیخ تا مغزِ مردمکِ چشم‌اَم فرو می‌رفت، الکترود و ابزارِ کار به او می‌رساندم. بعضی وقت‌ها هم كار برعکس می‌شد، من جوشکاری می‌کردم و مردمک چشم هادی آزار می‌دید.
شش ماه در بهترین و مفیدترین ساعات روزگار تَنگِ هم کار کردن و سختی کشیدن یعنی انس و الفت ، یعنی با هم بودن و هم‌دیگر را درک کردن، و به همه‌ی زوایا و زیر و بمِ اخلاق و خصوصیات هم‌دیگر پی بردن. توی این شش ماه هم‌کاری هادی یک بار قبلا مرخصی ساعتی گرفته بود. این بارِ دوم بود که مرخصی ساعتی می‌گرفت. بار اول سه ماه پیش بود، هادی هم‌زمان با مشغول شدن در این واحد، خانه‌اش را هم جابه‌جا کرده بود. از این لحاظ راضی بود و می‌گفت كه "خیلی بده آدم، تازه، جایی خونه‌ای رو اجاره کنه، اون وقت از همون ماه‌هایِ اول نتونه کار پیدا کنه تا اجاره خونهَ‌ش رو به موقع پرداخت کنه. خیلی سنگینه، آدم ضایع می‌شه- البته بَرا زن و بچه‌ها که توی محل هستند بیشتر گرون تموم می‌شه".
وقتی که سه ماه پیش، و فردای بعد از آن روزی که هادی مرخصی ساعتی گرفته بود مشغول کار شدیم، تمام روز و بلافاصله می‌خندید، من هم می خندیدم، هادی با تأثری آمیخته با لذتی درونی و در حالی که لبخند ملایمی روی لب‌هایش نشسته بود آرام می‌گفت: اَکِ هی! - اَکِ هی!، و تعریف می‌کرد: دیروز نزدیک بود که گم بشم. توی این سه ماهه شب از خونه بیرون می‌اومدم و شب بر می‌گشتم، محله و منزل هم که تازه بود و برام نا آشنا. وقتی که با تردید و مثِ غریبه‌ها از توی کوچه‌ای که هر روز صبح زود از اون خارج می‌شدم و هر شب دوباره از همون مسیر به خونه بر می‌گشتم، توی خلوت و سیاهیِ در شب فرو رفته، همه چیز مات و کِدر بود. دیروز تو روزِ روشن و تردد آدم‌ها چشم‌اَم روی رنگ‌های گوناگون و چیزهایی که ندیده بودم می‌افتاد، ساختمونی که زیرْزمین‌اِش خونه‌ام بود، رنگ آجری داشت! یعنی آجری. آجری بود. تعجب کردم، گفتم نکنه اشتباهی اومده باشم، تعجبم زمانی بیشتر شد که درست پشت دیوارِ خونه‌ی روبرویی‌مون یه درخت بزرگ خرمالو از توی حیاط بالا اومده و نیمی از طول فضای بالای دیوار رو پر کرده، از توی کوچه چه جلوه‌ی خوشی داشت. به آدم می‌خندید و به اندازه‌ی تعداد برگای سبزش میوه‌های درشتِ قرمزِ خرمالو داشت و شاید هم زیادتر! تردیدم داشت طولانی می‌شد. آخه من تاکنون همچی چیزهایی رو دور و بر و روبروی خونه‌ام ندیده بودم، هاج و واج مونده و داشتم برمی‌گشتم که دخترم با کیف مدرسه‌اش که روی کولِش بود اومد و نجاتم داد. و با تأثر و لبخندی دل‌پذیر؛ " اَکِ هِی! - اَکِ هِی!، اما امروز وقتی‌که بعد از مرخصیِ دو ساعته‌ی دیروزی وسایل و ابزارِ کارمان را در موضع جدید کار قرار دادیم و مشغول کار شدیم منتظر لبخند هادی بودم و تعریفش از دو ساعت مرخصی و لابد شنیدنِ" اَکِ هِی –اَکِ هِی" اش، که به دنبالش می‌آمد، هادی لبخند نمی‌زد، دُژم بود و چهره‌اش تلخ و از رنگ افتاده.
فکر کردم خُب شاید دیروز نتوانسته کارهایش را ردیف کند و احیانا روی هزینه‌های سنگین زندگی و پرداخت پول شهریه‌ی کلاس های آموزشگاه بچه های‌اَش کسری داشته است – آخر زندگی همه‌اش شده هزینه و مصرف چیز دیگری نمانده! اما نه اشتباه می‌کردم، هادی بیش از این‌ها گرفته بود و اخم‌هایش در هم رفته، ساعت ده شد موقع صرف صبحانه کارگاهی، یعنی ضمن کار لقمه‌هایت را ببلعی، حق نشستن نداری و همیشه در این مواقع و در میان بلع لقمه‌ها جای یکی دو شوخی و اختلاط هم باز می‌شود، انتظارم بیهوده بود و هادی نه لقمه‌هایش را بلعید و نه خندید، من و هادی عادت کرده بودیم با یکی دو گفت‌وگوی بریده و از سر و ته افتاده، دور از چشم سرپرست، کار را قابل تحمل کنیم و به این وسیله سر و دُم وقت و ساعات طولانی کار را ببریم وکوتاه‌تر کنیم.
نگرانی‌اَم زیادتر شد، ظهر شد و هادی نهارش را هم که همراه آورده بود نخورد، ولی یکی دو ساعت که از ظهر گذشت کمی سبک‌تر شد،کارگرانی که برای آب خوردن از کنار ما می‌گذشتند هم متوجه شده بودند که هادی پَکَر است و با ما شوخی می‌کردند، و هادی هم دوبار عطش‌اَش را با آب فرو نشاند، چشمانش فروغ و روشنایی گرفت و حالت ماهیچه‌های صورتش که به هم ریخته شده بود عادی شد، وقتی با اصرار خواستم صحبت کند خیلی خفیف یك بار "اَکِ هِی" گفت و به دنبال‌اَش "دیروز وقتی که در میدون گاراژ (آزادی) پیاده شدم خودمو میونِ فروشنده‌های دروه‌گرد، بساطی‌های پیاده‌رو، دست‌فروشا - سربازا- کارگرای آواره دیدم، زنایی که برای شوهراشون کارگرای میدون تره بار غذا آوُرده و حالا با بقچه‌های پر از میوه که به خونه بر می‌گشتن و همه رقم از آدم‌های زحمتکش و مردمی که در هیاهو و به دنبال معاش بودن، خیلی خوشحال بودم اما از اول شروع كردم به بُز بیاری، تازه چند قدمی از میون مردمِ به هم فشرده‌ی توی میدون پا بیرون نگذاشته بودم و داشتم از تو پیاده‌رو که کمی عریض و خلوت‌تر بود می‌رفتم یه دفعه تو پیاده‌رو، تو بساطی که فروشنده‌ای پهن کرده بود و همه رقم جنس خُرد و ریزِ چینی، مالزیایی، سنگاپوری می‌فروخت، از پس گوشم بی‌هوا صدای زنگ ساعت رومیزی بلند شد؛ دررررررر... و صدای زنگ‌اِش عینهو همون ساعتی بود که تو خونه داشتم و هر روز صبح خیلی زود و زمانی که تازه سرم از افکاری که پشت سرِ هم به مغزم فشار می‌آوُرد داره از درد خلاص می‌شه و به خواب عمیق و سنگینی فرو می‌رَم صداش بلند می‌شه، درررررر... مثِ این که از کوه سقوط کرده باشی سرت از درد می ترکه، همه جای بدن و استخون‌هات کوفته و درد می‌کنه، دَهنت تلخه. برای لحظاتی جا خوردم، خودمو گم کردم، ناسزا گفتم، خواستم دو پایی روی ساعت بپرم و صداش رو ببُرم، نمی‌دونستم صبح ِزوده یا عصره و مرخصی ساعتی گرفته‌ام؟! دَهنم خشک شد، و درجا دچار کرختی و سستی شدم و همون طور موندم که چیکار کنم؟!" هادی حرفش را تمام نکرده بود كه من مثل بشکه‌ی دویست لیتریِ پلاستیکیِ پُری که از مواد جنس دوم ساخته شده باشد و تحت فشار بشکه‌های مرغوب باشد یک مرتبه ترکیدم، آن قدر خندیدم که نزدیک بود نفسم قطع شود، صدای خنده‌ام کارگاه را پر کرد، کارگرانِ همه‌ی قسمت ها به طرف ما سَرَک کشیدند و نگاه می‌کردند، برای لحظه‌ی کوتاه‌یی فکر کردم اکسیژن به سلول‌های مغزم نرسیده، با دست پرده دیافراگم‌اَم را به طرف داخل شکم فشار دادم، به خود آمدم نگاهم روی هادی متوقف شده و خنده‌ام قطع شد. هادی همان طور یُبس و خشک گاهی نگاهش به من و گاهی نگاهش را می‌گرفت و حالش مثل قبل از وقتی شده بود كه داستانش را تعریف کرد.
شرمنده شدم و با پوزش و بدون معطلی و برای خشنودی هادی، داستان خودم و ساعتم را برای‌اَش تعریف کردم -که چطور گاهی جنی می‌شود و یا به خاطر کمی جابه‌جایی در چند ماه یک روز اعتصاب خشک می‌کند و دهانش را می‌دوزد و صدایش در نمی‌آید، و موقعی که در یک چنین روزی که دو ساعت از 5/5 صبح گذشته بود بیدار شدم مثل این بود که جک هیدرولیکی که لوله فشار قوی20 اینچی را بالا برده و همان طور که کارگر مشغول کار در زیر لوله است جک آرام آرام خالی کند و سر کارگر آن زیر مانده باشد مثل موش تو تله، یک دفعه از خواب بیدار شدم. وحشت همه‌ی وجودم را گرفته بود، سرم داشت از درد می‌ترکید، مثل این که هر چه پرنده‌ی دارکوب تو دنیاست روی تنم نشسته و به بدنم می‌کوبند نمی‌دانستم چکار می‌کنم مشتم را با غیظ در هوا چرخاندم و روی ساعت فرود آوردم، لِه و لَوَرده شد، قشقرق به پا کردم بچه هایم جا خوردند، فکر می‌کردند باید دیوانه شده باشم تا حالا توی هم‌چی ساعتی از روز این طور مرا آشفته ندیده بودند، برای یک لحظه بود، سپس همه چیز تمام شد، یعنی فروکش کردم، نشستم با زنم و بچه‌هایم صبحانه نان گرم و چایْ شیرین و پنیر خوردم، چه لذتی داشت، هیچ موقع فراموشم نمی‌شود، مثل یک غنیمت لذتش را با خودم دارم نه تنها آن پنیر و چایْ شیرین صبحانه، که بعدش وقتی توی خیابان آمدم تا با تاُخیر خودم را به کارم برسانم، بچه‌های کودکستانی با لباس‌های تر و تمیز و کیف‌هایی که پر از آب‌رنگ و مداد بود توی کولیِ روی پشتشان و دستان کوچکشان در دست مادران‌شان با هم وَرجه وُرجه می‌کردند و راه می‌رفتند، دختران و پسران جوان دلباخته‌ای که در بی‌قراری منتظر ملاقات کوچک چاقْ سلامتی با دوستان‌شان در محل قرار ناشکیب ایستاده بودند و مضطرب از تاُخیری که در درس‌شان افتاده، به‌جای قارررر و قارررر کلاغ‌هایی که هر روز صبح و در تاریکی که شب هنوز همه جا را در خود فرو گذاشته، از روی درخت‌های کاج بزرگ میدان بلند می‌شوند و در آسمان که رنگ خودش را پیدا نکرده به طرف لاشه مردارهای شب مانده به پرواز در می‌آمدند، گنجشک‌های کوچک و پر تحرک و پر سر و صدا در مقابل پرتو زرین خورشید صبح‌گاهان بر روی کاج‌ها چه هم‌همه و غوغایی بر پا کرده بودند، و ره‌گذران لحظاتی گوش به غوغای آنان می‌سپردند، و من هم‌چنان که منتظر تاکسی مانده بودم گوش به غوغای گنجشکان سپرده بودم و فکر می‌کردم که چه چیزی موجب این همه آشوب، هم‌همه و دمونستراسیون آن‌ها شده، شاید آن‌ها هم در زندگی اجتماعی‌شان 1871 و 1917 دارند، و شاید آن‌ها هم مانند ما گرفتار دشمن وحشی شده‌اند که از مغاک و مدفن تاریخ گذشته سر بر آورده و در روشنایی، بهروزی، نشاط و شادی را روی آن‌ها بسته، و برای رهایی از تیره‌گی، نکبت و فقر و ظلمتی که گرفتار شده‌اند انجمن بر پا کرده! درست در همان مکانی ایستاده بودم که هر روز پیش از روشنایی سوار مینی‌بوس سرویس شرکت می‌شدم، نیزه‌های خورشید در خطی راست بر دانه‌های شبنمی که بر روی سبزه و چمن کنارم نشسته بودند فرو می‌رفتند ، و در هر قطره شبنمی پری خورشید کوچکی بود و گل بنفشه ای که به سختی و با تلاش بسیار سرش را از درون علف‌ها بیرون آورده بود، روی برگ‌های رنگارنگش دانه‌های شبنم لغزانی بود، که در پرتو خورشید هفت رنگه ی کوچکی برفراز سرش بوجود آمده بود، بنفشه کوچک هزار راز داشت و من هر روز بدون کم‌ترین توجه‌یی و محروم از لذت دیدارش بودم، در تاکسی نشستم، بوی عطر و اُدوکُلن فضای تاکسی رو پر کرده بود و من در مسیر کارگاه می‌رفتم و پلک‌های چشم‌هایم روی هم افتاده و با احساس دل‌پذیری مطابق معمول و عادتی که شامه‌ام در سرویس مینی‌بوس کارگری پیدا کرده بود، بوی خواب همراه با بوی زنگ و خردهْ ریزِ فلزات و بوی براده‌های داغِ ریزی که در لباس مانده و در تن عرق کرده و نم‌ناک نشسته، با بوی تینر و رنگ و بوهای کارگاهی دیگری که قاطی شده بود در سرم می‌پیچید و فکر می‌کردم تا چند دقیقه دیگر در میان دوستان کارگرم هستنم .
آن روز را فراموش نمی‌کنم و همه‌اش را مدیون اعتصاب خشک ساعتم بودم که لب دوخته بود و من خورد و خمیرش کردم، و بعدها همیشه فکر می‌کردم چرا ساعتم را خورد کردم؟ مگر با سکوتش در آن روز آن همه لذت به من نبخشید! عاقبت دریافتم که برای این با مشت خوردش کردم که تمام 365 روزِ سال گذشته و پیش از اتفاقِ آن روز، هر روز صبح و پیش از این که روز از دل شب بیرون بیاید بدون هیچ گذشتی و با پر رویی و بی‌حیایی دررررررر بیدارم می‌کرد. وقتی قصه‌ام در این جا خاتمه یافت هادی به طرفم آمد و چهره‌اش بازتر و لبخندش نمایان‌تر بود، دست راستش را روی شانه چپم گذاشت و سرش نزدیک گوشم و شنیدم که دو بار پشت سرِ هم "اَکِ هِی" گفت و مکثی کرد، نگاه‌اَش در چشم‌هایم متوقف شد آخر داشت قصه دیروزش را تعریف می‌کرد که من ترکیده بودم و داستان ساعت خودم را برایش گفتم و حالا ازش خواستم دنباله‌ی قصه‌ی مرخصیِ دو ساعته‌ی دیروزش را ادامه بدهد از همان جا که صدای ساعت بساطیِ پیاده رو حالش را گرفته بود. نگاه‌اَش پر از محبت و حمایت شوق انگیز بود تا کنون هیچ موقع تو نگاه خانواده‌ی خودم، پدرم، مادرم، برادرانم، خواهرانم، پسرم، دخترم و فَک و فامیلم این قدر محبت و دل‌گرمی ندیده بودم که از توی نگاه هادی احساس می کردم.
بهش گفتم: فدایت شوم، می‌فهمم، حس می کنم، حداقل توی همین مدت کم که با هم بودیم خیلی چیزها از تو یاد گرفتم؛ و داشتم مثل همیشه احساساتی می‌شدم، "هادی چطوری بِهت بگم! مثِ ماهی‌گیر زحمت‌کشی که بچه‌های کوچک و گرسنه‌اش تو خونه‌ی سرد و بی‌رونق‌شان در انتظارند تا پدرشون با ماهی‌هایی که از دریا گرفته برگرده، گرمی و شادی رو براشون به خانه بیاره و ماهی‌گیر دریا رو می گرده و ماهی می‌خواد! منم انتظار دنباله‌ی قصه‌َت رو می‌کشم" !
-"مثِ کشاورزی که همه امید و آرزوهاش رو همراه با دونه‌هایی که برای رفع گرسنگی بچه‌هاش در خاک کرده، در انتظار رشد و باروری دونه‌هاش بارون می‌خواد اگر همه سیل‌ها و بارون‌های دنیا بر او و زمینش بباره تا زمانی که محصولش به ثمر ننشسته آشوب و دل نگرونیش کم نمی‌شه احساس بی آبی و تشنگی می‌کنه! هادی بر من ببار و قصه‌َت رو برام بگو!"
هادی روبرویم بود و متین و پر قدرت: اَکِ هِی، باشه می‌گم!، خیلی خوب سوار شدی،- خوب می‌رونی،- تو بزرگترین قصه‌های عالم رو می‌گی- قصه‌ی کارگرا و کشاورزا، قصه‌ی من پیش‌کِش؛ و ادامه داد، "توی پیاده رو و میون جمعیت راه افتادم از ابتدای خیابون مدرس به طرف بازار - چهار راه اجاق – پارکینگ شهرداری – میدون شهرداری و بالاخره دبیر اعظم ، پانصد متری رفته بودم نرسیده به گردنه‌ای که با شیب ملایم به طرف بازار می‌رفت، روبروی مغازه حجره مانندی در سمت راست خیابون که تلویزیونش رو روی میز پیش‌خوان مغازه گذاشته بود رسیدم، وسایل مذهبی و خرده‌ریز و سی‌دی و کاسِت قاریان قرآن و نوحه‌خوانی و وسایل زنجیرزنی، تسبیح، مهر، سجاده و پرده‌هایی که اسم امامان روشون نوشته و هزار جور جنس بنجل و خرافاتی دیگه می‌فروشه، و فروشنده به تقلید و یا از روی اقتضای شغلش دارای ریش و تسبیح و چفیه‌ست، قبلا چنین مغازه‌هایی با خط فروش چنین خرت و پرت‌هایی کم بود، حالا اگر همه رو داخل یک ردیف قرار بدی یک راسته بازارکهنه رو تشکیل می دن که با وام گرفتن از ابزار و تکنیک دنیای مدرن، تجهیز شده‌اَن، به تلویزیون وُلُم داد، صداش بلند شد، صدای خدا بود که توی خیابان و توی گوشم، مغزم و سرم پیچید،"إِنَّ الَّذِینَ كَفَرُوا بِآیاتِنا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیرَها لِیذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِیزاً حَكِیماً" " یقیناً كسانى كه به آیات ما كافر شدند به زودى آنان را به آتشى [ شكنجه آور و سوزان ] درآوریم، هرگاه پوست‌شان بریان شود، پوست هاى دیگرى جایگزین آن می‌كنیم تا عذاب را بچشند; یقیناً خدا تواناى شكست ناپذیر و حكیم است " موی بدنم سیخ شد، یک لحظه اسید معده‌ام ترشح کرد، و زردآب جمع شده در معده‌ام حالم رو به هم می‌زد، سرم گیج رفت و جلو چشمام رو سیاهی گرفت، و صدای بنده‌گان و ماموران خدا که "الله اکبر" سر می‌دادن، هرکاری می‌کردم دست‌هام باز نمی‌شد، داخل یک اتاق شبیه به قُماره و درگوشه‌ای خلوت که حفاظتِ امنیتی می‌شد، سفت و سخت به چوبی که شبیه صلیب و در زمین کوبیده شده بود، بسته شده بودم، و کف پاهام در رأس صلیب، همون جایی که کتف‌های پسر یوسف نجار قرار داره، بسته شده بود، و یک کیسه شن روی سینه و شکمم، و پارچه‌ی زمخت وکثیفی رو برای خفه کردن صدام روی سر و توی دهنم فرو كرده بودن، از قبل یک لایه ضخیم ده پانزده سانتی‌متری شن و ماسه کف اتاق قماره مانند پهن کرده بودن تا خونی که از پاهای محکومین الله ریخته می‌شه تو شن و ماسه فرو بره و در نهایت شن و ماسه‌های آغشته به خون رو عوض کنن، و معلوم بود که پیش از من شن و خاک آلوده شده وکارگزاران الله بیکار نبودن و این تجهیزات رو برای من تدارک ندیده بودن.
دو سه روز پیش از این که پاهایم به صلیب بسته بشه بر اثر ضرباتی که به بدنم وارد شده بود، در هم کوفته، و تنم مثِ لاشه کبوتر سر بریده و پَرکنده‌ای کبود و بنفش بود، و در بعضی مواضع که ضربه بر استخوون‌هام وارد شده بود، شدید درد می‌کرد و تب داشتم، احساس می‌کردم تنها استراحتی طولانی تو بستری روی آتیش‌دون حموم و یا موتورخونه‌ی کشتی‌ست که حالم رو خوب می‌کنه، در سوز و سرمای اول اسفند بود و با تنها لباس راه راهِ کذایی و با دمپایی‌ها، تو یک محوطه‌ی سیمانی که آب سرد و در حال یخ زدن جمع شده بود، به دستور بازجویم دمپایی‌ها رو در آوردم و در حالی که چشمام با چشم‌بند سیاهِ نمدیِ محکمی بسته شده بود، تو حوض‌چه و آبِ جمع شده پیش رفتم تا جا‌یی که آب به زانوهام می‌رسید، دستور توقف دادن، اسیر بودم، به همون شکل نگه‌اَم داشتن تا زمانی که دیگر از سرما نمی‌تونستم روی پاهام بایستم، به طرف صلیب کشیده و به اون بسته شدم، دو بازجو و دادیار دادگاه مثِ سه سگ وحشی و بی صاحب و یله به جونم افتادن، یکی روی سرم نشست و یکی با کابل توپُر شلاق می‌زد، چَن دقیقه دنبال کابل توپُر دلخواهشون گشته بودن، وقتی کابل در دست خالد عراقی نام مستعار دادیار برکف پاهام فرود می‌اومد حس می‌کردم تیکه‌ای از گوشت کف پام با برگشتن شلاق به سقف می خوره، فحش می‌دادن و جا عوض می‌کردن، و شلاق می زدن، و نوک سوزن‌هایی که جابه‌جا توکف پاهام فرو می رفت، تا مبادا پاهام سِر بشه و ضربه رو احساس نکنم، و من در دل روز در ظلمت و تاریکی فرو رفته بودم، و صدای الله اکبری که تو گوشم بود.
ضربه‌های کابل تو‌‌پُر که فرود می‌اومد، سنگین و عمیق توی جونم می‌نشست، درست روی قلبم بود، و قلبم می‌خواست از توی سینه‌ام بیرون بزنه، مثِ پرنده‌ای آزاد که در تمام عمرش برای اول بار اسیر دست‌های قوی بشه می‌خواست به بیرون بپره، ولی نمی‌تونست، تنفس و دم و باز دمم چنان تند شده بود که برای لحظاتی مونده بود برگرده یا فرو بره و راه تنفس و گلوم و سینه‌م تو آتیش می‌سوخت، آخرین حرفایی که از زبون خالد می‌شنیدم فحش به خودم به همشهری‌هام و به در و دیوارِ شهرم، که مرتب نیروی طرفدار سازمان‌های سیاسیِ مخالف رژیم تولید و تو جامعه فعال می کنه و به صدام که چرا این شهر رو نمی زنه و ویرون نمی‌کنه، و می‌گفت: نباید روی پاهاش راه بره، باید چار دست و پا راه بره. کف پاهام رو شیار زد، مثِ این که ساق پاهام تا زیر زانو تو لجن فرو رفته باشه،کبود و بنفش شدن.
می‌لرزیدم و چمباتمه زده بودم، تنم خیس عرق شده بود، به دنبال صدای خدا که قطع شده بود و دیگه نمی‌اومد، یکی از آوازای مرثیه‌ای و مضحک رژیم پخش می‌شد.
کربلا ،کربلا ما داریم می‌آییم... بهشتی، دستغیب، صدوقی، رجایی ما داریم می‌آییم.
و من اصلا نمی‌دونستم کجام، دستی بازوم رو گرفت "هی آقا، اینجا خطرناکه نشسته‌ای پاشو، ماشین زیرت می گیره!" و صدایی دیگه؛ "کمکش کن آقا، شاید غشی باشه!" و من فکر می‌کردم نمی‌تونم روی پاهام بایستم، بلند شدم "آقا ممنونم حالم خوب شده."
بلند شدم، تصمیم رو گرفته بودم، برای همیشه جمعیت رو گم نکنم، و خودم رو تو جمعیت گم کنم، به طرف دبیر اعظم راه افتادم تا عینکم رو تعمیر کنم، و جمعیت تو این قسمت از مسیرم زیادتر بود، تند و تند می‌رفتم، و جمعیتی که از روبرویم می‌اومد مثِ گندم‌زاری که نسیم عصر هنگام بهاری بر اون بِوَزه و مثِ یک تنِ واحد با گام هایی که بر می‌داشت بالا و پایین می‌شد، جمعیت جوونی که به فاصله در حاشیه پیاده‌روها، در جمع‌های دو سه نفری در حال گفتگو بودن و حرف و ذکرشون از موسیقی اعتراضی زیر زمینی بود، از بیکاری، گرونی و انتقاد و اعتراض از وضعیت عمومی موجود بود، بالاتر از میدون شهرداری و در ابتدای دبیراعظم بودم،‌‌ آدرس عینک سازی رو از یک جمع جوون در حال گفتگو درکنار پیاده رو گرفتم، با فاصله از دکه روزنامه فروشی، برگ های درخت چنار در بالای سرشون درمقابل وزش نسیم کف می‌زدن، و صدای برگ‌ها شباهت زیادی به صدای زمین لرزه‌ای که در حال اتفاقه داشت، و شبیه گام‌های میلیون‌ها انسان در مسیر راهپیمایی بزرگ تاریخ، "کمی بالاتر سمت چپ آقا، زیاد دور نیست چار تا مغازه اونور تر، از جلو مغازه کفش فروشی عبور کردم، مغازه دوم بغلش عینک سازی بود ،جلو رفتم و خواستم وارد بشم، همون طور که پام رو بلند کرده بودم تا روی موزائیک‌های نخودیِ کف مغازه بذارم سخت چندشم شد، و دچار ناراحتی و وضعیت بد عصبی شدم، ماهیچه‌های صورتم منقبض شد و در هم رفت. دستی قوی، محکم به طرف داخل هلم داد، به چشمام چشم‌بند بسته بود، جسم خیلی بزرگی شبیه کلاه کاسکت روی سرم و بر مغزم فرود اومد، و تا اومدم که دستام رو برای محافظت حلقه‌ی سرم کنم ضربات پی در پی با همه گونه ابزار بر بدنم وارد می‌شد، روی پیشونی و روی سرم، روی کتفام، و مشت و لگد از همه سو حواله‌ام می‌شد، توی انبار بزرگ و سوله مانندی بودم که تموم اطراف اون پر بود از انواع و اقسام وسایل و ابزار اوراقی، سه چهار نفر مثل سگ یله که از زور درندگی و پاره کردن طعمه‌های خود هار شد بودن، به من حمله ور شدن و ضربه می زدن، شبیه توپ فوتبالی در وسط اون‌ها بودم، با ضربه یکی به طرف دیگری پرتاب می‌شدم، تنها موزائیک‌های نخودی کف ساختمان رو می‌دیدم، فضای وسیعی بود، روی سرم ریخته بودند و به قصد کشت و از پا در اُوُردنم کتکم می زدن، تا هشیار بودم مقاومتی رو که در زندگی‌نامه‌ی رهبران جنبش کمونیستی خونده بودم، فراموش نکردم، ضربه‌های بی وقفه روی دستام که روی سرم چفت کرده بودم، روی دنده‌هام، تو ساق پاهام، توی فک و صورتم، تو یك لباس راه راه و بدون پوشش کافی بودم، زمستون بود و من تو آتیش، دستام و انگشتام هر کدوم از ده‌ها ناحیه شکسته، کله‌ام مثِ این که هزار لیمو امانی تو اون کاشته‌ان، لب و لوچه‌ام بر اثر ضربات چنان ورم کرده و سنگین شده بود که جمع نمی شدن و مثِ این که از من نیستن، گوش‌هام شکسته و پوستی بر اون‌ها نمونده بود، و دماغم از تراز افتاده و در حال خون ریزی بود، خون سراپام رو گرفته بود، به فاصله هر یک ساعت و یک فصل بی وقفه کتک خوردن زیر شیر دستشویی برده می‌شدم و خون سر و صورتم رو پاک می‌کردم، خنکای آبی رو که در اون لحظه‌ها توی صورت گُرگرفته‌ام می‌پاشیدم و آبی رو که از یقه ام سرازیر می‌شد و روی تن چون آهنِ داغ و گداخته‌ام می‌نشست هرگز فراموش نمی‌کنم، وقتی که آب تو دهنم ریختم و با خون غلیظِ دهنم توی دستشویی بیرون ریختم، اصلا باورم نمی‌شد و تا اون وقت ندیده بودم پوست تن آدم، اون هم دهن، به اندازه‌ی کف دست و بیشتر مثِ وصله‌های بزرگ بادکنکی که ترکیده شده باشه از بغل و آستر داخلی دهن و لب و لوچه‌ام کنده می‌شد و پهن توی دستشویی می‌افتاد و یا آویزون به دهنم بود.
در چند روز گذشته، پیش از این من و بازجوم دو زانو روبروی همدیگه نشسته و چشم‌بند روی چشمای من بود، مثِ دو راهب بودایی، از صبح بین ساعت هفت و هشت تا نزدیکی‌های ظهر، یازده و نیم، و عصرها از بعد از ظهر تا غروب آفتاب همون طور کشیده توی صورتم می‌نواخت، و گاهی هم حرفی می‌زد: می‌خواهی شناساییم کنی؟-دستم رو ببین؟، دست‌اش رو پایین می‌گرفت و جلو می‌اُورد، و من از زیرِ چشم‌بند نگاهم روی دستش افتاد، استخوون بندی ضعیف و زنانه‌ای داشت، ولی ماهیچه‌ای بود و پوستش سبزه، ناخن‌هاش مثِ این که خون زیرشون نبود سفید، سفید و تهوع آور، و به فاصله و در میون آنتراکتی که خودش تعیین می‌کرد انگشت نشانه و شصتش روی موهای سبیلم بسته می‌شد و با یک فشار در هر بار چند تایی از تارها و موی سبیلم رو می‌کند، و ادامه می‌داد-می‌خوای پرده‌ی گوش‌اِت رو پاره کنم؟ و من ساکت بودم، و او با كینه با ضربه‌ای هولناک به گفته‌اش عمل کرد، شنوایی‌م رو اَزَم گرفت، و از اون روز تا حالا زنگی تو گوشم به صورت ممتد نواخته می‌شه، شب، روز، در خلوت و توی جمع، اعصابی برام نمونده.
باز هم خالد دادیار و دو سه تا از همکاراش، بازجوهای اطلاعات سپاه، تو یه انبار سوله مانند با موزائیک‌های نخودی تا غروب و وقتی که هوا تاریک می‌شد بی وقفه کتکم می زدن، گوشام نمی‌شنید، سرم گیج میرفت، و در سرم و توی مغزم وحشت بیداد می‌کرد، و با هر ضربه به سمتی پرتاب می شدم.
تنم به تن عابرین می‌خورد، آقا حواست کجاست!-بابا چشماتو بازکن!- چِت شده هم‌شهری! دستام رو دور سرم چفت کردم، روی لبه جدول آبرو کنار خیابان نشستم، بدنم داشت آروم می‌گرفت، عرقِ روی تنم در مقابل وزش نسیم بهاری دمِ عصر خشک می‌شد و خنکای دلپذیری در تنم حس می‌کردم، بوی شکوفه‌ی بادوم، آمیخته با بوی عطر گل یاس همراه با نفس‌هام که عادی می‌شد، بوی شکوفه‌های بهار نارنجِ شهرهای شمال، و در جنوبِ روزهای ابریِ آخرِ اسفند‌ماه و خاطرات سال‌های اول دهه‌ی شصت، سال‌های شور و مبارزه، سال‌های پیکار و مقاومت در حفره‌های ذهنم زنده شد، تهران ملتهب و در تب می‌سوخت، آوردگاه میون انقلاب و ضد انقلاب، میون سازش و خیانت، و نبرد و مقاومت، نخستین میتینگ اقلیت بعد از انشعاب اکثریت، به خیابون اومدن چهل هزار نیروی کار، علیه سرمایه و اضداد، حراست از سنت کمونیست ، و برافراشتن پرچم سوسیالیست، آخرین سروده‌های شاعر مردم:
در شعله منجمد خون می تابد
شعله ای در دهان
شعله ای درچشم –
--ادامه................
در میان پلاکاردها
انقلاب
با پیشانی شکسته و خون چکان
می خواند
و با صدای درخشان جهان و
رود خانه ها
و رفیقان جهان *
و جهان کمونیست را
می سرایند و
می سرایند
با دسته گل هایی از خون
برفراز میتینگ تاریخ" (1)
مهرداد چمنی (2) دانشجوی هم دوره‌ی دانشگاهی‌م، سرزنده و با صورت پُر، چشمای نافذ و سرشار از اراده و عمل و با خط سبیل باریکش تو پیاده رو اون طرف خیابون سرِ قرار منتظرم بود، از تعمیر عینکم گذشتم و پشت به مغازه عینک سازی عرض خیابان رو به تندی طی کردم و اون طرف خیابون وارد مغازه‌ی نوشت‌افزاری شدم یک بسته ورق آ- چار و چندین کارت مقوا در همون قطع و بزرگتر همراه با ماژیک ، اسپری رنگ ،قلم مو و جلوتر پارچه وکلیه وسایل و ملزومات تبلیغی برای اول ماه مِی (11اردیبهشت) روز جهانی کارگر خریداری کردم و با سرعت راه خونه رو در پیش گرفتم، اول ماه می 11 اردیبهشت روز جهانی کارگر در راهه.
قصه‌ی هادی که به اینجا رسید، نتوانستم جلو خودم را بگیرم این بار من با صدای رسا" اَکِ هِی "گفتم، بغضم ترکید، مانند بغض ابرهای پاره پاره‌ی بهاری در مقابل پرتو خورشید، قطرات درشت باران و نیزه‌های فروزان خورشید، با اشکم و لبخندم هادی را سخت در بغل فشردم، هادی برای من نمونه‌ای ازمسئولیت، آگاهی، تعهد و صداقت و فداکاری بود، میزان دلبستگی‌اش را به آرمانش و کارگران را می دانستم، و لحظاتی بعد هادی می‌خندید و من می‌خندیدم، هادی می‌خندید و من می‌خندیدم مثل روزی که هادی درخت خرمالو را دیده بود، کارگران که در این یکی دو ساعت پایان عصر کاری با کنجکاوی شاهد و ناظر من و هادی بودند ما را دوره کردند، و هادی ادامه داد "اول ماه مه روز جهانی کارگر در راهه"، و با انگشت اشاره دستش که مرتب به طرف خودش و من نشانه می رفت تند تند می‌گفت: من تاریخچه‌ی اول ماه مِی رو می‌آرم، تو اعلامیه‌ی مشترک جنبش کارگری رو می‌آری، من تراکت و پلاکاردهای اول ماه می رو می‌آرم و تو اعلامیه های توضیحی و سیاسی کارگران رو می‌آری!
این گفتار به دیالوگ آهنگین کارگران تبدیل شد، من تاریخچه‌ی اول ماه می را می‌آورم، تو اعلامیه مشترک جنبش کارگری، اجتماع کارگران بالا گرفت، کارگر ریز نقشی خود را در میان کارگران بالا کشید، شبیه همان گل بنفشه‌ای که در چمن کنار ایستگاه بود، و خود را میان سبزه‌ها بالا می‌کشید تا آفتاب را ببیند، غریو صدایش در میان کارگران و در فضای کارگاه پیچید: برخیز ای داغ لعنت خورده! و به دنبالش ترجیع بند سرود انترناسیونال توسط کارگران سر داده شد-
روز قطعی جدال است آخرین رزم ما
انترناسیونال است نجات انسانها
*****
روزقطعی جدال است آخرین رزم ما
انترناسیونالست است نجات انسانها
اول اردیبهشت ماه هشتادونه- کامیاران – پورحسن خیرخدایی

1)جهانگیرقلعه میاندوآب از اعضا وکادرهای کارگری فدائیان اقلیت درمیتینگ اقلیت بعد از انشعاب اکثریت توسط پاسداران و اطلاعات رژیم ربوده و ترور شد، جسد جهانگیر که گلوله در چشمش و دهانش خورده بود در سرد خانه پیدا شد، و آخرین سروده‌های شاعر انقلابی و هنرمند رزمنده سعید سلطانپور برای جهانگیر سروده شد "جهان کمونیست"
2)فدایی خلق مهرداد چمنی
رفیق مهرداد در سال 1337 در کرند غرب به دنیا آمد. پس از اتمام تحصیلات متوسطه در دانشگاه رازی کرمانشاه در رشته بیولوژی ادامه تحصیل داد. در سال 57 به سازمان پیوست و در سازماندهی مبارزات دانشجویی استان نقش موثری داشت. رفیق مهرداد فعالیت های تشکیلاتی‌اش را پس از انشعاب سال 1359 با گرایش اقلیت سازمان ادامه داد. وی نماینده دانشجویان پیشگام دانشگاه علوم کرمانشاه و پس از انقلاب فرهنگی رژیم و تعطیلی دانشگاه‌ها مسئول بخشی از تشکیلات استان کرمانشاه شد و با آگاهی علمی و دقیقی که داشت به تشکیل کلاس‌های آموزش تئوریک و آثار کلاسیک برای دانش آموزان، معلمین، دانشجویان و کارگران دست زد. در سال 60 درکنگره سازمان اقلیت شرکت نمود. مهرداد بارها مورد تعقیب مزدوران رژیم قرارگرفت. در سوم فروردین 61 با یورش پاسداران به فرماندهی مراد شمسی به منزل مسکونی‌اش دستگیر و در ستاد مرکزی پاسداران زیر شکنجه های وحشیانه قرارگرفت. رفیق مهرداد تمام اسرار را درسینه خود حفظ نمود و زیر شکنجه به شهادت رسید. پیکر مهرداد در روز ششم فروردین بر روی شانه های هزاران زحمتکش در کرند به خاک سپرده شد.
یادش گرامی باد!

به مناسبت دهمین سالگرد درگذشت احمد شاملو

2010-07-22T16:32:00.007+04:30

احمد شاملو
خارِ چشم اصلاحطلبان

محمد قراگوزلو

ده سال از خاموشی رفیق نازنین و استاد صمیمی ما احمد شاملو گذشت و ما که از نوجوانی با شعرهای او عاشق شدهایم، با سرودههایش به مصاف دشمنان زحمتکشان رفتهایم و... با وجود استوارش قوت قلب گرفتهایم و بالیدهایم و درخشیدهایم و وزیدهایم، سال به سال قاطعیت غیاب او را در غایت دلتنگی ناباورانه میپذیریم و به این شعر لورکا – که با ترجمان و صدای جانانه احمد جان شاملو جاودانه شده است – ایمان میآوریم که:

زادنش به دیر خواهد انجامید
خود اگر زاده تواند شد

مقالهیی که در پی میخوانید برای نخستین بار منتشر میشود. این متن در واقع بخش کوتاهیست از فصل سوم کتاب غیر مجاز اعلام شدهی "من درد مشترکام". طی چهار سال گذشته این کتاب چند بار با جرح و تعدیل فراوان مسیر "وزارت ارشاد" و خانهی کوچک ما را رفت و برگشت. بینتیجه.
نتیجهی نهایی همان قضاوت اولیهی بررس ناشناس کتاب بود: غیر مجاز. حالا دیگر از خیر چاپ این کتاب و چند کتاب دیگر از جمله رمان سیاسی عاشقانهی "پرستو در باد" – که حکایتیست از برخورد عشق و سیاست در میدان رقابت چپ چریکی و چپ کارگری - گذشتهام. باری فصل سوم کتاب "من درد مشترکام" خود از چند بخش مسلسل و در عین حال مستقل شکل بسته است.
*بخش اول، در نقد مداحان شاملو (ع. پاشائی) و نکوهشگران افراطی او (نادرپور).
*بخش دوم، در نقد دموکراسی لیبرال آمریکائی از منظر شاملو و بلائی که با دستان احسان یارشاطر و احسان نراقی - طی اقامت احمد در آمریکا – بر سر شاعر و کتاب کوچه آمده است.
*بخش سوم، همین متن حاضر است که در اینجا آن را به شدت فشردهام.
*بخش چهارم، در نقد بیانیهی نادر بهنام (لیدر سابق حککا) و سایر مواضع این تشکیلات، با تاکید بر این نکته است که خلط جایگاه شاعری سوسیالیست و انقلابی با محمدعلی فردین و نادرپور و ادعای مبتذل ترجیح شهرت مادونا و جنیفر لوپز بر محبوبیت شاملو و خزعبلاتی از قبیل تعلق احمد شاملو به سنتهای ملی. مذهبی؛ ناشی از "خلاصی فرهنگی" این "دوستان" و جهل اولترا مرکب است. (خلاصی فرهنگی را از نوشتهی پریسا نصرآبادی وام گرفتهام)
نگفته پیداست که هر یک از سه فصل این کتاب خود میتواند کتابی مفصل و مستقل باشد.
هر چه کوشیدم مقاله از حجم فعلی، کوتاهتر و خلاصهتر نشد.

وهن شاملو از سوی اصلاحطلبان فون هایکی

در پانزده سال گذشته و به ویژه پس از غروب شاملو (1379) و متعاقب تحولات موسوم به جنبش دو خرداد 76 لیبرالهای وطنی از طریق نشریات موسوم به اصلاحطلب تلاش گستردهیی را آغاز کردند تا مگر بتوانند از موقعیت ممتاز شاملو برای یارگیری و ارتقای گروه سیاسی خود بهره بگیرند. اما شاملو برخلاف انبوهی از "روشنفکران" مدعی ترقیخواهی از زمان تولد این جریانات رسانهیی (جامعه، توس، نشاط، عصرآزادهگان و...) هرگز درهای خانهی کوچک خود را به روی آنان نگشود و تقاضای مکرر این افراد را برای مصاحبه بیپاسخ گزارد. با این همه اصلاحطلبان دوم خردادی بارها در رسانههای خود تیترهای مختلفی را به شاملو اختصاص دادند. نام مقالات و یادداشتهای خود را از شعرهای او کِش رفتند - بدون اشاره به نام شاعر- و در مرگ شاملو اشک تمساح ریختند. من از این حرکت فرصتطلبانه تا آنجا که امکان داشته است در کتاب خلاصه و موجز "چنین گفت بامداد خسته" - بدون هرگونه نقد و داوری - سخن گفتهام و ترجیح میدهم دیگر وارد آن پرونده نشوم. اما گویا لیبرالهای ما قصد ندارند دست از سر شاملو بردارند. ظاهر قضیه چنین است که بورژوازی لیبرال وطنی به قصد بیاعتبار کردن شاملو - یا کسب وجهه برای خود – برای چندمین بار و این دفعه به نحوی مذبوحانه به ریسمان احمد شاملو آویزان شد. اصلاحطلبان فعال در عرصهی سیاسی پس از شکست دوم خرداد با تلاش فراوان یکی دو رسانهی پر سود را قبضه کردند و به رسم اسلاف خود همزمان با تخطئهی مشی چپ چنان به مصادره و تخریب شاملو برخاستند که بهراستی شگفتانگیز است. پنداری آنان میخواهند انتقام همهی دشنامهائی را که شاملو نثار سرمایهداری کرده بود از طریق وارد آوردن دشنه برگردهی شاعر تلافی کنند. هدف نهائی لیبرالهای ما - که به اعتبار سرمایهی کلان خود از بخش رسانهیی قدرتمندی برخوردارند - البته فراتر از تعرض به شاملو است. شاملو به عنوان یک روشنفکر سوسیالیست و آزادیخواه سکوئی است که لیبرالهای وطنی از طریق تهاجم هدفمند به آن؛ در واقع جریان چپ را هدف گرفتهاند. همفکران رسانهیی احسان نراقی و همقطاران ابراهیم یزدی، همسو با محافل سلطنت طلب داخلی و خارجی و همنوا با نومحافظهکاران آمریکائی (در نشریهی فارن افیر) به شیوهیی حساب شده به ترجمه و تبلیغ افکار فون هایک و هانتینگتون میپردازند و در نشریهشان (امثال شهروند امروز و غیره) به رسم تایم (TIME) از زبان یک نئولیبرال وطنی (موسا غنینژاد) مدعی میشوند "غرب [آمریکا و انگلیس] هیچگاه ما را استثمار نکردهاند. بلکه این ما بودهایم که تلاش چند صد سالهی آنها را در کسب دانش و تکنولوژی به بهای ناچیز یک بشکه نفت غصب کردهایم. پس در حقیقت این ما بودهایم که آنها را استثمار کردهایم" از قرار براساس این استدلال غنینژاد حملهی آمریکا به عراق و افغانستان به دلیل تمایل مازوخیستی آنان به استثمار شدن صورت گرفته است. این جماعت به سرگماشتهگی فردی موسوم به "مفتش فرهنگی" در شمارهی 23 مجلهی شهروند امروز حمله به روشنفکران چپ را در دستور کار خود قرار میدهند و به این بهانه احمد شاملو را هدف میگیرند. پیش از نقل مواضع موهن ایشان یکبار دیگر به تاکید و تکرار یادآور میشوم که نقد شعر و اندیشهی شاملو و هر شاعر دیگری نه فقط ضروری است و به رشد و بلوغ فرهنگ اجتماعی ما یاری میرساند بلکه در مقابل0 هرگونه تقدیس شاملو و هر متفکر مبارزی به همان اندازه به بالندهگی فرهنگ و هنر لطمه میزند. باری مفتش فرهنگی لیبرالها همزبان با احسان نراقی و سایر مدافعان رژیم پهلوی چنین عقده گشایی میکند:
«حتا رادیکالیسم خفته در شعر مدرن - که شاعران آنرا در تقابل با سلطنت پهلوی قرار میدادند - از عوارض و علائم شبه مدرنیسم پهلوی بود که در شعر شاعرانی چون احمد شاملو تبلور مییافت و آنان با وجود مرزبندی سیاسی در افق فلسفی و جهانبینی مذهبی (لائیسیزم) با این نظام سیاسی همرای و همراه بودند.»
چنین وقاحتی که میکوشد جهانبینی سوسیالیستی شاملو را از طریق اپورتونیسم ژورنالیستی همعنان با رویکرد "روحانیت ستیزی رژیم شاه" قرار دهد به همین اندازه هم بسنده نمیکند و ادامه میدهد:
«شعر مدرن در موضعگیری سیاسی گاه شعری انقلابی بود در نقد دیکتاتوری پهلوی و سرمایهداری دولتی و امپریالیسم غربی که بر ایران آن زمان تحمیل میشد. گروهی از شاعران در سطح مجادلات سیاسی میماندند و به دلیل کوتاهی عمر و باختن جان (نه در مقام شاعر که در جایگاه چریک) موفق به فتح قلههای شعری نمیشدند و بیشتر به سبب اعتقادات سیاسی خود به شاعرانی نامور تبدیل میشدند و گروهی دیگر گرچه از منظر شکاف سیاسی اپوزیسیون محسوب میشدند اما با برجسته کردن پیوند فکری خود با حکومت سعی میکردند از مزایای لائیک بودن بهره برند و حیات شعری خود را تا فتح قلههای شعری ادامه دهند. خسرو گلسرخی شاخص گروه اول و احمد شاملو شاخص گروه دوم بود که نظام پهلوی در برخورد با آنها در وضعیتی متناقض به سر میبرد. از سوئی شاملو را همسو با خود مییافت و از سوی دیگر اختلافنظر سیاسی با او را احساس میکرد.»
(سرمقالهی شهروند امروز، سال 1386، ش23)
انسان باید به لحاظ اخلاقی خیلی سقوط کرده و ساقط و سقط شده باشد که آن همه ستایش شاملو از مبارزان چپ ضد شاه را – از تقی ارانی تا مرتضا کیوان و احمد زیبرم - که هم از جنبههای قوی معرفت شناختی برخوردار است و هم به لحاظ جامعهشناسی سیاسی معرف ادوار نکبتبار و تار روزگار پهلوی است نادیده بگیرد و شاملو را با رژیم پهلوی - به لحاظ لائیک بودن – همسو نشان دهد و تنها به یک "اختلافنظر سیاسی" رضایت دهد! چیزی در حد اختلاف مهدی بازرگان و شاه. این نوع جهاننگریِ لیبرالهای وطنی که سخت دستوپا میزند تا شاید اختلاف سیاسی افراد و گروهها با حکومت دستنشاندهی شاه را ناچیز جلوه دهد البته چندان عجیب نیست. آنان (سران جبههی ملی و نهضت آزادی) به این سبب که خود فقط اندک کدورت سیاسی با شاه داشتند و از "اعلیحضرت" تمنا میکردند که به مقام رفیع سلطنت رضایت دهد و به قانون اساسی عمل کند و کمی هم برای نشستن آن حضرات جا باز فرماید، لاجرم همهی مبارزان ضد سرمایهداری را هم کیش خود میپندارند. وقتی که احسان نراقی در سال 1386 طی یک سخنرانی در مشهد اسامه بنلادن را - که دست پروردهی C.I.A است1- بر ساختهی مارکسیسم میداند، تکلیف از دوش کوتولههای لیبرال ساقط است.
مجریان رسانهیی سرمایهداری ورشکستهی وطنی برای آنکه به زعم خود تیر خلاصی به شقیقهی شاملو بزنند، به ترزی سخت مکارانه به استقبال میلاد شاعر میروند و آستینها را بالا میزنند و "جشننامهی احمد شاملو" را در آذر 1386 منتشر میکنند. آنان به همین مناسبت سرمقالهی سخیف "زوال روشنفکری ادبی" را سر و سامان میدهند و به روشنفکران و نویسندهگان چپِ ضد لیبرال ایرانی میتازند و بلافاصله در مقالهیی تحت عنوان "پاسخ به پروندهسازیهای یک مفتش فرهنگی" – از سوی کانون نویسندهگان - جواب دندانشکن میگیرند.
جریان رسانهیی لیبرالیسم ایرانی که هر از چند گاهی یکی از رسانههای رنگی و پر زرق و برق را به تریبون سخن پراکنیهای خود تبدیل میکند و از طریق تبلیغ دموکراسی لیبرال اندیشههای فاشیستی فون هایک و کارل پوپر را به خورد جامعهی جوان ایران میدهد این بار از شانههای محمود دولتآبادی بالا میرود. لیبرالهای ما که قبلاً و در جریان گردایش مسخرهیی به نام "کنفرانس برلین" دولتآبادی را آلتدست خود ساخته و او را تا حد مبصر یا ناظم یک کلاس شلوغ و پر هیاهو تنزل داده بودند،2 یکبار دیگر وی را وارد صحنهی نمایش موهنی میکنند و از حضراتاََش میخواهند تا در ذَم شعرهای انقلابی و ضد سلطنتِ شاملو ساز مرثیهیی کوک فرماید. دولتآبادی پاسخ به چنان دعوتی را لبیک میگوید و زبان به وهن شاملویی میگشاید که زمانی در ستایش از مبارزانِ دست از جان شسته سرودها سر داده بود. شاید به عقیدهی دولتآبادی مفهوم انسان مدرن (لیبرال) چیزیست در حد آدم سازگار با سلطنت شاه! از زبان خودش بشنوید که این گونه افاضه فرموده است:
«شاملو از آنچه کهنه و کهن سال بود بیزاریاَش را پنهان نمیداشت. پس چگونه در شعرهای میانسالی دچار خیال قهرمانی فردی شده بود؟ نه آیا قهرمانی امری بود مربوط به پیش از دورهی جدید - صنعت و دنیای نو؟ اکنون من... آیا مجاز هستم که این پرسش را عنوان کنم - ایبسا برای آیندهگان - که آیا این کافی است که نبض زندهگی دورههای متناوب عمر و زندهگی زمانهی یک شاعر در شعر او بتپد؟ آیا نمیتوان حد توقع خود را بسی فراتر برد و انتظار داشت که شاعری توانا و برجسته خوبتر خواهد بود اگر بتواند در عین ثبت تپش زندهگی در بیان خود بیش از آن برفراز وقایع قرار بگیرد که در دام افسون مضمون شعر خود نیفتد؟ از جمله در دام حماسهی قهرمانی فردی که رفتارش واکنش گونه است ؟» (شهروند امروز 18 آذر 1386 ش28، ص:72)
دولتآبادی دقیقاً به همان سوئی میغلتد که گردانندهگان کارگزارانی و سرمایهسالار شهروند امروز برایش تدارک دیدهاند. جماعتی که برای تخریب جانفشانیهای چهگوارا ویژهنامه در میآورند، معلوم است که از دولتآبادی چه میخواهند. نفی مدایح بیصلهی شاملو. رد ستایشِ قهرمانی مبارزان، به بهانهی نقد سنتگرائی. دولتآبادی نه آن قدر جامعهشناسی خوانده است که تضاد اصلی جامعهی سرمایهداری (کار ـ سرمایه) را با تضاد سنت ـ مدرنیته مخدوش نکند و نه آنقدر به پیچیدهگیهای مناسبات سیاسی جناحهای حاکمیت وارد است که آلت دست جناح لیبرال نشود (کما اینکه در انتخابات دهم شد، آنهم به جانبداری از میرحسین موسوی!). و نه اینقدر میداند که به قول رفیقی "تصور وقوع انقلاب کارگری (سوسیالیستی)، حتا تصور پیشروی کارگران در چارچوب همین نظم موجود بدون قهرمانیهای جمعی و فردی تنها نشانهی خوشباوری احمقانه میتواند باشد." آیا شعری در ستایش تقی ارانی نمایانگر "کهنه"گرائی شاعر است، چنانکه دولتآبادی مدعی شده است؟
روی دیگر توقع و برداشت دولتآبادی میتواند دل سوزندان برای به هلاکت رسیدن سرلشکر فرسیو یا کم شدن سود فلان سرمایهدار باشد. اگر آن بخش از غزلهای حافظ که فیالمثل از سال 754 تا 758 هـ.ق در نقد خُمشکنیهای مبارزالدین محمد مظفر شکل بسته در قالب یک مضمونسازی ساده و کنایه به "محتسب" باقی مانده و به دوران ما نرسیده است، میتوان همین قضاوت را نسبت به شعرهای ابراهیم در آتش و دشنه در دیس شاملو نیز تعمیم داد و شاعر را به دوران سنت و پیش صنعت و ما قبل "دنیای نو" عقب راند. احتمالاً منظور دولتآبادی از "دنیای نو" همان سرمایهداری لیبرال است و...! در متن دفتر دوم از همین مجموعه و ضمن تحلیل گوشهیی از شعرهای اجتماعی شاملو گفتیم که او همچون حافظ علاوه بر ثبت کلیات وقایع اتفاقیهی روزگار خود و پیشبرد رسالت شهادت دادن به تاریخ، وظیفهی شاعرانهاش را در متن همین شعرهای به اصطلاح "مناسبتوار" نیز اعتلا داده است. چنانکه فیالمثل شعرهای نازلی سخن نگفت، ساعت اعدام، شبانهها (اگر که بیهده...)، "میلاد آنکه عاشقانه..."، "شکاف" و... از حماسهی قهرمانی یک فرد خاص و حقیقی فراتر رفته و به ستایش تمام قهرمانهای ستم ستیز تعمیم یافته است. معلوم است که نبض زندهگی یک شاعر باید در متن زمانه و زندهگی او بتپد. اگر چنین نبود آبشار حافظ تا مرداب عنصری و عسجدی و معزی و فرخی سیستانی و منوچهری دامغانی سقوط میکرد. هنر حافظ و شاملو – علاوه بر شاعرانهگی شعرشان - در آزادهگی و تعهد و التزامی است که تفسیر دولتآبادی از درک آن عاجز است.3 نسخهی تجویزی شعر دلپذیر دولتآبادی به غایت میشود فریدون توللی یا نادرپور که اگرچه دوران تلخ و سیاه سالهای پس از کودتای 28 مرداد را تجربه کردهاند و شاهد شکنجه و آزار مبارزان بودهاند اما هنر شاعرانهشان در نبض مرگ زدهی "رُمانتیسم دربار پسند" متوقف مانده است. بیچاره دولتآبادی! که روزگار سپری نشدهی آرمانیاَش در دنیای صنعتی خفه شده است!
نفر بعدی که لیبرالیسم وطنی به میدان شهروند امروز میفرستد آدمی است به نام بهمن شعلهور که پُست و مسوولیت سابق یا اسبق خود را - در زمان آریامهر - "دبیر اقتصادی پیمان سنتو در آنکارا" بین سالهای 1965 و 1967 معرفی میکند. در آن زمان که جناب شعلهور در "کریدور مقام محترم اقتصادی" میان تهران و آنکارا آمد و شد داشتند یعنی چهار، پنج سال پس از "انقلاب اقتصادی" و صد درصد "سفید شاه و ملت"، بورژوازی نوکسیهی ایران با همکاری قدرتهای منطقهیی وابسته به امپریالیسم آمریکا، از جمله ترکیه و پاکستان مشغول تثبیت موقعیت سیاسی و اقتصادی فرهنگی خود بود. دو سال از واقعهی خونین خرداد 1342 سپری شده بود و شاه مخالفان سیاسی خود را با عناوین "ارتجاع سرخ و سیاه" میکوبید. ساواک از طریق دستگیری، شکنجه، تبعید و اعدام مبارزان شلتاق میزد و جوانان ایرانی - امثال گروه حنیفنژاد و احمدزاده و جزنی – نگران از سازش لیبرالیسم سیاسی نهضت آزادی و جبههی ملی با "اعلیحضرت" در فکر سازوکارهای دیگری برای استمرار مبارزه بودند. شعلهور در هذیان مقالهگون خود به قصد اثبات وفاداریاَش به همان مسوولیتهای نان و آبداری که زمانی، اعلیحضرت سرمایهداری – به تعبیر مایاکوفسکی - در پیمان سنتو به او سپرده بود، مانند خروس بیمحلی و بیآنکه ضرورتی درمیان باشد از زمانی یاد می کند که " شاملو هروئین را ترک کرده و با عشق آیدا زندهگی دوبارهیی از سرگرفته." (پیشین، ص:73) من کاری به ترک مخدر و سایر مسایل شخصی شاملو ندارم و معتقدم در این سالها شاملو به لحاظ دور شدن از میدان مبارزهی اجتماعی و خلوتگزینی و خاموشی دوران درخشانی را سپری نکرده است. شعلهور در جای دیگر از نوشتهی گسیختهی خود ادامه میدهد که: "[شاملو] در اوایل زندهگی شعری خود و در زمانیکه تعهد اجتماعی و سیاسی او بر مهارت تغزلیاَش برتری داشت..." ما در کتاب همسایهگان درد به اختصار موضوع تعهد اجتماعی شاملو را بررسیدهایم و اینک از باب تذکر فقط میگوئیم و میگذریم که شاملو حتا در واپسین شعرهای خود – نمونه را دفتر مدایح بیصله که برخلاف اوهام جناب شعلهور هیچ ربطی به "اوایل زندهگی شعری"اَش نداشته است - مثل همیشه متعهد به درگیری با مسائل اجتماعی باقی مانده است. لیبرالهای ما به قدری دچار ضعف حافظهی تاریخی هستند که حتا به گفتآوردهای مستقیم و بری از تأمل شاملو نیز توجهی نمیکنند. شاملو به جد معتقد بود:
« هنرمند باید عمیقاً متعهد باشد. بنده هنر بدون تعهد را دو پول ارزش نمیگذارم. برای اینکه خود من فکر میکنم عمیقاً متعهد هستم...» (قراگوزلو، 1382، ص:84)
در همین کتاب زمانیکه از دورهی سه چهار سالهی شعرهای عاشقانهی شاملو میگذشتیم به این مدعای شاعر اشاره کردیم که « حتا در عاشقانهترین شعرهای من نیز ردی از تعهد اجتماعی پیداست» اما چه کنیم که لیبرالها میکوشند به شیوهی تعهدزدائی از فرهنگ شعری، هنر شاعرانه را به ورطهی "رُمانتیسم قشنگ!" فرو کنند. در حالیکه شاملو مصرانه بر آن بود:
« آرمان هنر اگر جغجغهی رنگین به دست کودک گرسنه دادن و رخنهی دیوار خرابهنشینان را به پردهی تزئینی پوشاندن یا به جهل و خرافه دامن زدن نباشد، عروج انسان است... هر چند همیشه اتفاق میافتد که در برابر پردهی نقاشی تجریدی یا قطعهیی شعر محض فاقد هدف از ته دل به مهارت و خلاقیت آفرینندهاش درود بفرستم بیگمان از اینکه چرا فریادی چنین رسا تنها به نمایش قدرت حنجره پرداخته و کسانی چنین نیازمند به همدردی را در برابر خود از یاد برده است دریغ خوردهام.» (پیشین ص:85)
افزون بر حاشیههائی که سردمدار بافتن آنها به قول شاملو "فرصتطلبی" است به نام خرمشاهی و همیشه تلاش میکند بعضی از خطاهای شاملو در "روایت حافظ شیراز" را به شاخی زیر چشم او تبدیل کند.4 این معرکه فقط بهمن شعلهور را کم داشت که او نیز به جمع آراسته شد. حضرتاَش پس از اظهار فضلی بیسروته و شتابزده در مورد صحت کلمهی "کمر" یا "گهر" در بیتی از حافظ، فرموده:
«شاملو در چاپ اول کتاب "هوای تازه"اش با اندکی فروتنی خودش را با حافظ قیاس کرده بود:
نام اعظم آن چنانکه حافظ گفت/ و کلام آخرین آن چنانکه من میگویم.
ولی در آخرین چاپ همان کتاب، در همان بیت [!!] دیگر اثری از آن فروتنی به چشم نمیخورد:
نام اعظم که حافظ بود/ و کلام آخرین که منم...» (شهروند امروز، ص:73)
زمانی شاملو در پاسخی کنائی به" شاهزاده رضا پهلوی" که در تعرض به سخنرانی برکلی مدعی شده بود "در این هفت هشت سالی که مسوولیت سلطنت به عهدهی من قرار گرفته است...!!" به این مثل استناد کرده بود که در "مشنگیِِ این پادشاهان همین بس که یکی را به ده راه نمیدادند میگفت به کدخدا بگوئید رختِخواب مرا بالای پشتبام بیاندازد!" حالا حکایت جناب شعلهور است. ایشان بهتر است برای پرت نشدن خواننده ابتدا روایت درست و حسابی و مستندی از شعرهای شاملو به دست دهد و بعد به کینخواهی حافظ برخیزد. البته من چاپ اول و آخر "هوای تازه"ی شاملو را ندیدهام و همین اندازه میدانم که تکه شعر یاد شده [بیت!] ربطی به هوای تازه ندارد و در مجموعهی ابراهیم در آتش آمده و شکل صحیحاش نیز چنان که شعلهور گفته است، نیست. شاملو در شعری به نام "واپسین تیر ترکش، آن چنانکه میگویند" سروده:
« ... اسم اعظم
آن چنان
که حافظ گفت
و کلام آخر
آن چنان
که من میگویم.» (ص:737)
این شعر در چاپ نخست ابراهیم در آتش (سال1352) به همین صورت در صفحهی 19 آمده و در مجموعهیی که "موسسهی انتشارات نگاه" نیز منتشر کرده و ویراستار آن شخص شاملو بوده، باز هم به همین صورت ثبت شده است و دستکم 16 سال پس از آخرین شعرهای مجموعهی "هوای تازه" شکل بسته.
چه باید کرد؟ لیبرالهای وطنی ما حافظهی سالمی هم ندارند. آنان را به حال خود رها میکنیم تا در جهان زالوپرور سرمایهداری "ماه بلند را دشنام" گویند. کاری که پیش از ایشان، پیرانشان - امثال احسان نراقی- چنین کرده بودند. در افق بحرانهایی که گریبان سرمایهداری و ایدهئولوژی سیاسی آن (نئولیبرالیسم) را گرفته شام دولت این جماعتِ اندک نیز فرا رسیده است.

ما برای خاموش کردن سرمایهداری و ایادیاَش مبارزه میکنیم.
Mohammad.QhQ @ Gmail.com

بعد از تحریر

دوست ندیدهام بصیر نصیبی، کارگردان مولف و برجسته، طی مقالهگونهئی مفید و شفاف نظر احمد شاملو را دربارهی اصلاحطلبان دو خردادی تدوین و منتشر کرده است. بنگرید به سایت سینمای آزاد.
(http://www.cinemaye_azad.com)

پینوشت:
1. در این باره بنگرید به کتابی از همین قلم تحت عنوان "ظهور و سقوط بنیادگرایی" (افغانستان)، 1386، تهران: قصیدهسرا.
2. در جریان کنفرانس برلین محمود دولتآبادی در پشت تریبون قرار میگیرد و به غوغا کنندهگان التماس میکند آرام بگیرند و اجازه بدهند تا اصلاح طلبان و لیبرالهائی همچون یوسفی اشکوری، عزتالله سحابی، اکبر گنجی، علوی تبار و مهرانگیزکار و... در آرامش سخن بگویند. تو را به خدا آخر و عاقبت نویسندههای مملکت ما را بنگر! سرپیری شدهاند، ناظم کلاس بازار قصابان نهضت آزادی و خودباختهگانی از قماش جلائیپور! سوگمندانه علیرغم تمام تذکرات ما و قول دولتآبادی، در ماجرای انتخابات دهم ریاست جمهوری (خرداد 1388) وی آلتدست ستاد تبلیغاتی میرحسین موسوی شد.
3. باز هم سیمین بهبهانی که در همان مجله و در دفاع از شعرهای مثلاً "مناسبتی" شاملو گفته است: «مسلم هر شاعری که با اجتماع خودش سر و کار دارد، نمیتواند بیتوجه باشد نسبت به وقایع زمان خودش و راحت از کنار آنها بگذرد. ولی خوشبختانه این وقایع منحصر به یک سال و یک وقت نیستند و همیشه در جوامع استمرار دارند. یعنی آن وقایع که در زمان حافظ و سعدی اتفاق افتاده هنوز هم در این دوره و این زمان اتفاق میافتد و به همین دلیل ما هنوز از آن اشعار استفاده میکنیم...» (ص:90)
4. دربارهی حافظ شیراز به روایت احمد شاملو در این مجال نمیتوان به نقد و بررسی آرای مخالفان پرداخت. همین قدر هست که از محمد قزوینی - غنی تا انجوی و نذیر احمد و خانلری و سایه و دیگران هر کسی که وارد تصحیح غزلهای حافظ شده، ریشخند جماعتی را برانگیخته است. از فرصتطلبی و مهملات جناب خرمشاهی یکی هم این بود که در همین شمارهی "شهروند امروز" چنان برای تخریب شاملو گاز داده است که بدون هیچ ربطی ناگهان وسط معرکه پریده و از عکسی سخن گفته است که شاملو را در حال تعظیم به فرح پهلوی نشان میدهد! "حافظ نامه" هم میتوانست روی جلد خود تصویری از خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی را رسم کند که در آن جناب حافظ جلوی تخت زن سوم شاه ابواسحاق تا کمر خم شده است.ویا آقای خرمشاهی که برای دریافت جایزه ی کتاب سال در برابر مهاجرانی کمرش خمیده است!! وقتی که تخم منتقد را ملخ سانسور می خورد لاجرم به جای بلینسکی آدم های هپروتی بیرون می زنند که ....شرحش بماند!

جنگ و مادري(شهرزاد مجاب)

2010-07-16T18:36:00.003+04:30

جنگ و مادری*

شهرزاد مجاب، ايران/ كانادا
11 ژوئن 2003 (21/03/1382)
برگردانِ: پیمان فاضلی

توضیح وبلاگ:این ترجمه با کسب اجازه از پروفسور شهرزاد مجاب انجام شده و با ویرایش نهایی ایشان در این وبلاگ منتشر می شود. با سپاس از همکاری رفیق گرامی شهرزاد مجاب.

پسرم در 12 دسامبر 1981 (21/09/1359) در شيراز،ايران، طي دومين سال جنگ ايران و عراق به دنيا آمد. من هم در شيراز به دنيا آمده ام. شهري که زندگی شاعرانه و آرام آن مشهور است. حتا در زمان حمله ی مغول در قرن سيزدهم نيز از قتل وكشتار در امان ماند.در جريان جنگ ايران و عراق همه ی امكانات شهر در خدمت جنگ بود، خصوصا ً بيمارستان ها — تلفات جنگ بي اندازه بالا بود. بيشتر به نظر مي آمد كه شهر زير دست ارتش اداره مي شود و اين زندگي را براي فعالين ضد جنگ همچون من به مراتب سخت تر مي كرد. ما بر اين باور بوديم كه اين جنگ ساخته ی امريكا است، جنگي به یکسان بر ضد مردم ايران و عراق.يك روز قبل از به دنيا آمدن پسرم،‌ يك زن جوان با منفجر كردن خودش و امام جمعه ي بدنام شيراز — نماينده ی اصلي حكومت ديني جديد — دست به خودكشي زد. او در نامه ای كه از خودش بجاگذاشته بود قسم خورده بود كه مردم انتقام اين تيره روزی رااز حكومت كه مسبب و باني آن بود، خواهند گرفت. وقتي که من در مورد آن نامه باخبرشدم، احساس كردم انگار چيزی در درونم رها شد. نزديكهای صبح خودم را به بيمارستان رساندم.تحت اين شرايط بود كه برای به دنيا آوردن اولين فرزندم وارد بيمارستان شدم. اتاق های بيمارستان مملو بود از سربازان مجروح و خويشاوندان شان و مامورین امنیتی. مامورین امنیتی عكس العمل های احساساتی همه ی خانواده های مجروحين را تحت نظر داشتند؛ حتا آن جايی كه كسي برای مرگ معشوقش شيون و زاری به راه مي انداخت. هيچ احدی اجازه نداشت در مورد جنگ انتقاد كند. گوشه ی محقری از بيمارستان را برای اورژانسهای غير جنگی مثل زايمان باقی گذاشته بودند. هيچ امكاناتی فراهم نشده بود. به بيمارها گفته بودند که وسايل مورد نياز و اضافی خودشان را به عنوان کمک به جنگ همراه بیاورند. من همچنان كه چشم انتظار بودم می شنيدم كه پرستارها بر سر زنان فرياد می كشيدند كه عجله كنند، چون میبایست به مجروحین جنگ برسند. حتا شنيدم كه يك پرستار، زنِ رنجوری را بخاطر کار بد زایمان در زمان جنگ به باد ناسزا گرفته بود.از حس ناشناخته ی زادن خوف داشتم. واز شناسايی شدن توسط مامورین امنیتی و دستگير شدن در هراس بودم.پس از چند ساعتی پسر زودرسم را به دنيا آوردم. فقط سرمای اتاق را به ياد دارم و درخواستم را برای يك ليوان آب گرم. پرستار به من گفت: "موقع شام به تو رسيدگی می شود!" که اینهم چهار ساعت بعد بود. آن ها میبایست اول به سربازهای زخمی برسند. من بازوانم را به دور خودم پيچاندم، احساس آسیب خوردن، شرم زدگی کردم، احساس تقصیر. چند دقيقه ای بعد پرستار با بقچه ای در بغلش برگشت و گفت: "پسرت را بگير".ترس به جانم نشست و بدنم را گرم کرد. پيچانده در یک تکه پارچه ی خاكستری، پسر نشُسته شده ام شبيه يك نوزاد به نظر نمی آمد. از انتهای راهرو صدای زاری مادری را می شنيدم كه پسر مجروحش را از دست داده بود. به خودم گفتم: من حالا ديگر يك مادرم، چه ستمی!پسرم يك ساله بود كه من و شوهرم تصميم گرفتيم از كشور خارج شويم چون دولت به دنبالمان بود. جنگ ايران و عراق بالا گرفته بود که ما از طريق مرز پاكستان از کشور خارج شدیم. در حين عبور از مرز تصادف کردیم و تنها كوله پشتی مان که شیر خشک پسرمان در آن بود از بین رفت. او آنقدر برای شيشه شیرش گريه كرد تا هيچ رمقي در بدن کوچکش باقی نماند. آن موقع بود كه او تصميم گرفت هر غذايی را كه ما بهش میدادیم بپذیرد. يك هفته بعد وقتی به شهری واقع در مرز ميان ايران، افغانستان و پاكستان رسیدیم، به داروخانه ای رفتيم و دقيقا همان شیر رابرايش خريديم، اما اوآن را برای هميشه پس زد. او اينگونه از شير گرفته شد.امروز، بالغ بر بيست سال است كه من در تبعيد به سر برده ام. در دو دهه ی اخير شاهد فراز و فرودهای يكی از بزرگ ترين انقلاب های تاريخ معاصر بوده ام. در يكی از طولانی ترين جنبش های ملی، در مبارزه ی كُردها برای داشتن يك سرزمين مستقل، شرکت کرده ام. من ازدواج كردم، مادر شدم، استاد دانشگاه شدم، و همچنان يك فعال باقی ماندم. حالا جنگ ديگری در همان منطقه در جریان است که اين خاطره ها را در من زنده میکند. دو روز پيش يكي از دوستانم به من گفت كه در عراق زنان پابه زا در هفته های آخر زايمانشان به بيمارستان ها هجوم می برند تا بچه های خود را به زور به دنيا بياوردند، پيش از آن كه جنگ آغاز شود.جنگ برای من هيچ گاه تمام نشده؛ اين جنگ های مدرن — جنگ های امپریالیستی، جنگهای سرمایه داری و پدرسالاری — همچنان ادامه دارند.

*این نوشته از وبسایت "دنیای زنان" (سازمان زنان دنیا برای حقوق، ادبیات و توسعه) گرفته شده است(http://www।wworld.org/archive/archive.asp?ID=402. این سازمان در مخالفت با جنگ آمریکا علیه عراق از زنان دعوت کرد که تجربه ِ خودشان را در باره ِ جنگ به اختصار بنویسند. این نوشته از جمله نوشته هائی بود که برنده ی جایزه شد. Women's World Organization for Rights, Literature and Development

نُتِ اِنفرادي(داستان)

2010-07-08T18:14:00.004+04:30

نُتِ اِنفرادي*

پژمان رحيمي

با خودم تکرار می کنم تا قانع شوم که سرم را باید بلند کنم. بلندِ بلند. تا کجایش را باید ببینم که تا کجا می کشد این تن. چه دردی، سرم را باید بلند کنم. برگشتِ صدایم در قفسه‌ی سینه ام چِندش‌آور است. چرا انعکاسی در کله ام ندارد این سخن‌گویی که با خودم دارم ؟ پس این ها چیست که می نویسم؟ جواب‌اَش را که بدهم مگر نمی شود همان انعکاسی که باید درون کله ام باشد. این که دعوا ندارد بالاخره یک چیزی می شود اسم‌اَش را گذاشت. هر چه هست گفتگوی درون هم نمی توان نامیداَش .
همیشه بدترین وقت، نواری که دوست‌اَش دارم به آخر می رسد. یک مضراب که نه واقعاً یک گام شاید بهتر باشد، شاید هم بیشتر، اما همیشه از نوار عقب ترم، بی تاب می شوم و هلاک از تشنگی، باز هم از زُلیخا1 عقب ماندم. حالا باید به فکر این کار سخت باشم که نوار را برگردانم. نوار را برمی گردانم. حواس‌اَم نبود که سرم را بلند کرده بودم. دیگر به دردسر افتاده ام. کلید لامپِ اتاق را هم باید بزنم تا این خط ها قاطی نشوند. همین جوری بد خط می نویسم و کسی جز خودم از آن سر در نمی آورد چه برسد به اینکه لامپ هم خاموش باشد و قورباغه ها و خرچنگ ها بیفتند به جانِ هم، این‌جاست که نوشتن جواب نمی دهد و باید خط خطی کرد. از نقوش اسلیمی خوش‌اَم می آمد همیشه. می کِشم، خط می کشم. چنان پیچ و تاب‌اَش می دهم که گمان نمی برم تا فردا صبح هم تمام صفحه را بتوانم خط خطی کنم. پیچ در پیچ می دود قلم، پیچ در پیچ می شوم و کمراَم را به صدا در می آورم. چه صدایی؟ درست مثل رعد و برق پاییزی. آدم احساس می کند از درد بزرگی خلاص شده و به خوداَش آفرین می گوید : « خسته نباشی مرد ...» کوه کندم انگار. از بخت ِ بد هیچ وقت شیشَکی هم بلد نبودم به چیزی ببندم. حتا کوهی هم اگر باشد که تیشه بزنم، امیدی به فرهاد شدن در کار نیست. تازه کسی هم باوراَش نمی‌شود و همه تا به آدم می‌رسند سراغ کار و زندگی را می‌گیرند. تا خودم را بدبخت نکنم و نشوم یکی مثل همه، خیال‌اِشان راحت نمی‌شود. خودم هم باوراَم شده است که باید کم کم به صف بلند گوشتِ تازه بپیوندم، خانومِ خانه منتظر است! دل‌اَم برای‌اَش تنگ شده است. آن‌قدر به فکر سقفِ بالای سر بودیم که هم‌دیگر را از یاد بُردیم. تا به خودم آمدم نه سقفی بود و نه صدای هم نفسی. برای همین است که حالا استخوان های کمر را به سروصدا می اندازم بی این‌که بخواهم پشت سرم را لااقل نگاهی بکنم. وسوسه می‌شوم دوباره سرم را بلند کنم. کلید را که زده ام، کمر هم که دیگر صدای‌اَش در نخواهد آمد. این بار از نوار جلو افتاده‌اَم و گر نه لااقل نواری هم می‌شد برگرداند. باز هم انتظار. کِی نوبت‌اَم می‌شود که یک کیلو گوشتِ چرخ کرده را بخرم ببرم بدهم به خانومِ خانه تا غذایی کوفت کنیم و بنشینیم به پای حرف های بی سر و تهِ یک زن و شوهرِ بدبخت و تنها. باید با یک عزیزم گفتن، دهان‌اَش را می بستم. بعداَش را شاید اوایل می توانستید حدس بزنید، همان که حتا اوایل خودم هم خجالت می‌کشیدم حدس‌اَش بزنم. ولی حالا مطمئن هستم که حدس‌اِتان غلط از آب در می‌آید . کسی دیگر این‌جا نیست و این دلیل غلط بودنِ حدسِ شما نیست. دارم سعی می کنم اعتراف کنم. کمی فرصت بدهید. لااقل از روی دستِ فرهادِ کوه‌کَن نوشتن را دیگر باور کنید، خواهش می‌کنم برای یک بار هم که شده باور کنید. چه‌قدر خوش‌حال بودم که بازجوی‌اَم بعد از کُلی سر و کله زدن، یک چایِ سرد گذاشت جلوی‌اَم و مثل آدم نظراَم را پرسید : « چرا در انتخابات شرکت نمی کنی ؟» نگاهی به استکانِ چایی که حالا دیگر باید خیلی سرد شده باشد، کردم و مثل بچه‌ی آدم گفتم که : « ما انتخاب نمی کنیم، شما انتخاب می کنید » چای را هم حرام کردم و بیدار ماندیم تا صبح. او باور نمی‌کرد که راست می‌گویم. من هم واقعاً کسی را گول نمی‌زدم. می‌گفتم حال‌اَم از بالا تا پایین‌اِتان به هم می‌خورد. این چیزها را که می‌نویسم را اگر بخواند تا دو شبِ دیگر هم باید گردن‌اَم را پایین نگه دارم و از میان فحش‌هایش ویراژ بدهم و اِسکی کنم. به من که بر نمی‌خورد. اما وقتی مثل همیشه لبخند می زدم-این را از خیلی ها شنیده ام- خیال بَرش می‌داشت که انگار فحش ها را نثار خودش کرده و از عصبانیت داد می‌زد که بهتر فحش هایش در کله‌اَم فرو رود. گفته بودم مرده‌شور این مملکت را ببرد، بگذارید بخواب‌اَم، نماز بلد نیستم بخوانم. می‌گفتند گپ که می توانی بزنی با ما. تا صبح گپ زدیم، اِسکی می‌کردم و از سرما می‌لرزیدم. حالا هم می‌ترسم که سرم را برگردانم. آن‌ها لطف کرده بودند و چشم‌بَند را برداشته بودند به شرط این‌که سرم را برنگردانم. حالا هم نمی توانم سرم را برگردانم. آن یک کیلو گوشت هم تا هفته‌ی دیگر کفایت می‌کند، پس بهانه‌ای هم برای بیرون رفتن نیست. وقتِ دست‌شویی است. صدای بازجو می‌آید. چشم‌بَند را می‌زنم تا نیم ساعت را هم در توالت سر کنم. نوار هم به موقع به آخر رسید این بار. منتظر می‌مانم تا از توالت برگردم. سرم را بر می‌گردانم، فحش می‌دهد بازجو که «چشم‌بنداَت را ببند پُفیوز ...» باز هم لب‌خند می‌زنم. دیگر عادت کرده‌ام، سرم را نه بلند می‌کنم و نه بر می‌گردانم.

.... مثل همیشه هیچ کس منتظر ما نیست.

بهار 1386

* اين داستان با نامي ديگر و در جايي ديگر نيز منتشر شده است.فضاي داستان با اوضاع و احوال زمان نگارش داستان هماهنگ است فضايي پر از توطئه و خيانت دلالان سياسي اي كه نويسنده را بارها گرفتار حبس و بازجويي كرد.اكنون اما همبستگي ها رونق گرفته و اميدواري ها جوانه زده است.انتشار مجدد اين داستان تلاشي براي حفظ و ارتقاي همين وضعيت كنوني است.
(1) زُليخا نامِ ترانه اي دلنشين و زيبا در موسيقي خُراسان است.

احمد شاملو بود دیگر...

2010-07-04T19:05:00.006+04:30

احمد شاملو بود دیگر...

محمد قراگوزلو

درآمد
9 سال پس از روزگار تلخ و تاری که استاد یگانه و دوست دردانهی ما احمد شاملو هیچکارهی مُلک وجود خویش شد (3/ مرداد/1379)؛ از "خاک گلگون" و در "باغ خون" سرزمین بیدریغ ما "لالههای شکفتهی شرقی" (سعید سلطانپور) روییدهاند. دربارهی وجوه مختلف شعر و زندهگی اجتماعی شاملو، نگارنده بسیار نوشته و کمتر مجال نشر و انتشار یافته است. کتاب " نازلی سخن نگفت"من در سال 1382، هنگام فرمانفرمایی اصلاحطلبان بر قلمرو وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در سد سانسور متوقف ماند. پیش از آن کتاب ساده و سطحی "چنین گفت بامداد خسته" (1381: انتشارات آزاد مهر) کسوت نشر پوشیده بود و پس از آن کتاب تحلیلی "همسایهگان درد" (1386: موسسهی انتشارات نگاه) از این قلم چاپ شده است. در نقد شعر اجتماعی. نزدیک به دو سال پیش کتاب "من درد مشترکام" برای کسب مجوز تحویل بخش ممیزی وزارت مربوطه گردید، اما تاکنون هیچ پاسخی به ناشر (موسسهی انتشاراتی نگاه) و اینجانب ارائه نشده است و تکلیف چاپ این کتاب مبسوط به درستی دانسته نیست. کتاب "من درد مشترکام" در سه بخش مفصل در برگیرندهی نقد و تجزیه و تحلیل مهمترین وقایعاتفاقیهی تاریخ معاصر ایران (1304 تا 1357) از دریچهی شعر و اندیشهی سیاسی احمد شاملوست. از بررسی حوادثی که به طور مستقیم با زندهگی تقی ارانی آمیخته و رخنمودهایی که با فعالیت محفل مرتضا کیوان و سرهنگ سیامک و وارتان سالاخانیان (حزب توده) تاریخی شده، تا دوران ظهور بورژوازی نوکیسهی ایران (اصلاحات ارضی)، و متعاقب آن، که با نبردهای چریکی آمیخته و با قهرمانیهای گروه سیاهکل و جانفشانیهای مبارزانی همچون امیر پرویز پویان، بیژن جزنی، احمد زیبرم، گروه حنیفنژاد و خسرو گلسرخی برگهای زرین تاریخ معاصر ایران را ساخته است و... در این کتاب به دقت مورد بحث قرار گرفته است. آنچه در ادامهی این توضیح مجمل آمده، مقدمه یا همان درآمد این کتاب است. درآمدی تحت عنوان "هیولایی با هزار سر" یا "احمد شاملو بود دیگر..." که به طرح برخی خصوصیات فردی و اجتماعی شاملو پرداخته است. امید دارم - و فقط کورسوی امیدی دارم - که در آینده این کتاب منتشر شود و ضمن استفادهی دانشجویان تاریخ معاصر ایران نیز در معرض نقد و داوری صاحبنظران شعر اجتماعی قرار گیرد.
احمد شاملو پديدهی شگفتناکی است. غولی زیبا یا جانوری حیرتانگیز از تبار دایناسورهای منقرض شده. احمد شاملو از آن آدمهایی است که در هر یکی دو سده، یکی دوبار - آنهم به ندرت و سخت غافلگیر کننده - سروکلهی خاکیشان پیدا شده است و بعد گویی برای همیشه تخمشان را ملخ خورده است. شاملو خود در مقدمهیی جنجال برانگیز بر روایتی دیگرسان از غزلهای حافظ گفته بود: «حافظ راز عجیبی است...».
اما من شاملو را با تمام مانستهگی قامت بلند شعر و اندیشهاَش به حافظ، و با وجود همهی رازناکی و سمبلیسم و پیچیدهگی عمیق شعر بیماننداَش، نه رازی عجیب که نشانهیی غریب میدانم. از آنسان که پنداری بیگاهان و چند ده قرن یا هزارهیی زودتر به شتاب در سیارهی ما فرود آمده بود. هر چند به زبان و بیان و فکر معاصر ما بود و بیش از همه، ما به خود میبالیم که معاصر او بودیم و پیشتر از تمام اعضای اصلی و بدلی خانوادهی ما، نزدیکترین خویشآوند ما بود، اما انگار حضور قاطع و خلاصه و معجزهوارش در هزارهی دوم کرهی ما سخت نامنتظر بود. در بادیهیی که کسی را یارای انتظار او نبود، پاتاوه نهاده بود...
گفتم شگفت. و استدلال میکنم شاملو فاشیست آنارشیستی بود که به همدستیِ تودهها در صف سوسیالیستها رخنه کرده بود و با نیهیلیستها، کرگدنوار نرد سرکشی و طغیان زده بود و در همه حال به دفاع از انسان بلندترین پرچم آزادی و برابری را بر ذروهی شعراَش برافراشته بود...
و شگفتتر آنکه مخالفان و معانداناَش نیز با احترام تمام پیش پایاَش برمیخاستند و با اینکه به جرم تشنیعِ کلاسیسیسم و تخریب عرصهی انحصاری "حافظ نامه" پژوهی و نقد تابوی فردوسی و سنتشکنی و تعرض به خرافه پرستی و هجو انواع حرفههای سیاه هنری و تشکیک در سابقه و حافظهی تاریخی و جز اینها به دادگاههای خود خوانده میبردندش اما با تمام این اوصاف گاه و بیگاه و به فرصت طلبانهترین شکل ممکن از شعر و اندیشهاَش آویزان میشدند تا مگر از نمداَش برای سرکچل خود کلاهی بدوزند.
و بهراستی شما در طول و عرض تاریخ قوال و قطور این کهن بوم و بر آدمی زادهیی را سراغ دارید که هتاکان و معاندان و دشمنان خونیاَش نیز، چنین حیرتانگیز زبان به ستایشاَش گشوده باشند؟!
و بهراستی چهگونه است که از چپترین و چپولترین جریانات ایدهئولوژیک سیاسی همچون "حزب کمونیست کارگری" تا راستترین نئولیبرالهای سردر آخور سرمایهداری مانند سران "نهضت آزادی" و تهان "جبههی ملی" به قصد هجو او - که احمد شاملو بود - دست در دست هم مینهند اما در گرد و خاک خود ساخته، زودتر خاموش و فراموش میشوند و همگون حبابی میترکند؟
از شگفتیهای شاملو بسیار بیجا سخن گفتهاند و بسی بهجا سخن توان گفت و ما برای آغاز این دفتر بهجا یا بیجا و بینظم و انتظام، چند کلمهیی را بر همهی آن کلام سیاهه میافزاییم تا درآمدی را یا دهلیزی را برای لبتر کردن اصل سخن خود گشوده باشیم و بیکه قصد استفهام یا پرسشی در کار باشد از ادبیات او وام میگیریم تا گفته باشیم:
احمد شاملو پدیدهی شگفتناکی است!
بهراستی کیست این ستایشگر زبان توامان رزمآمیز و بزم بیز فردوسی که بیشترین ناسزا را از نژادپرستان خدایگانزدهی "آریامهری" و حافظان کهنهی فکر کهن و دلالان پوسیدهی پوستهی پیازینهی "تمدن بزرگ" حلبیآبادی و مفتآبادی و یافتآبادی به جان خریده است و اشک تمساح پاسداران ثابت اسطوره و تاریخ دست نخوردهی ملتی را جاری ساخته است که تا چشم کار میکند در قفای خود انباری از شاهان مستبد را انبان کرده است؟
منکراناَش او را سلطنتچی و سلطنتآبادی خواندهاند و دشمناناَش به کینخواهی داریوش و انوشیروان و محمدرضاشاه به دشنه و دشناماَش بستهاند...
بهراستی کیست این راوی حافظ که با زبان تورات و قصص قران و بیهقی و میبدی و ابوالفتوح رازی به کشف بیان شعر سپید دست در کمر دریای فرهنگ فارسی حلقه کرده است، و در عین حال خشم پاسبانان اندرزنامههای ادبی و بیادبی را برانگیخته و صدای اعتراض ژاندارمهای نسخ اقدم و اصلح متنشناس را در آورده و دربانان نسخهشناس و نسخهپیچ عطاریهای قرون ماضیه را بیدارباش داده است؟
بهراستی کیست این جانور ستیزنده که از هول حلیم سیاست پیشهگیِ اعتراضی چنان در دیگ جوشان فاشیسم هیتلری افتاده است که بعدها برای جبران آن حماقت تاریخی دست به هر کاری زده است؟ از ترجمهی "مرگ کسب و کار من است" روبرمرل و برگردان ترانههای ضد فاشیستی یانیس ریتسوس و ترویج موسیقی تئودوراکیس تا شاعرانهترین ترجمان شعرهای لورکای ضد فاشیسم فرانکو...
بهراستی کیست این مبارز پایآبله که از سقوط در دامْ چالهی یک دیکتاتور بزرگ (هیتلر) درس عبرت نیاموخته و اندک زمانی بعد، از راست فاشیستی به چاه چپ دیکتاتور بزرگتری (استالین) سقوط کرده است؟ تا به پشتوانهی آموزههای گرانمایهی گرفتاری در دو زندان دیکتاتوری ندا سر دهد که:
«سورخوران قدیمی سرنگون میشوند و سورخوران تازهیی جای آنان را میگیرند و فاشیسمی جانشین فاشیسم دیگری میشود، که قالباَش یکی است، شکلاَش یکی است عملکرداَش یکی است. چماق و تپانچهاَش و زنداناَش همان است. فقط بهانههایاَش فرق میکند... تو آلمان هیتلری میکشتند که طرفدار یهودیهاست، حالا تو اسراییل میکشند که طرفدار فلسطینیهاست. عربها میکشند که جاسوس صهیونیستهاست، صهیونیستها میکشند که فاشیست است، فاشیستها میکشند که کمونیست است، کمونیستها می کشند که آنارشیست است. روسها میکشند که پدرسوخته از چین طرفداری میکند، چینیها میکشند که حرامزاده سنگ روسیه را به سینه میزند...».
بهراستی کیست این سوسیالیست که اگرچه به مفهوم خاص مارکسیست نبود اما همواره از عدالت اجتماعی مطروحه در آموزههای چپ و نظریهی دیالکتیک تاریخی کارل مارکس دفاع میکرد و با این حال از سوی جوانکی که خود را مارکس جوان میپنداشت - یا دستکم مریداناَش او را چنین پنداشته بودند - به جرم مارکسیستِ حزبی نبودن، همتراز نادر نادرپور و محمدعلی فردین و آن انکرالاصوات کابارهیی و فروتر از روسپی آمریکایی (مادونا) قرار گرفته بود؟
کیست این سوسیالیست آزاده که چنان تسمه از گردهی گاوِ توفان فرهنگ کاپیتالیستی کشیده است که نئولیبرالهای وطنی در "انجمن اخوت" خود به تاوان تازش او به همهی نیکسون دماغها و کیسینجرها و احسان جانهای یارشاطر و نراقی و ابراهام خانهای یزدی و بهنودهای بیبیسیچی و سیانان و سایر یالانچیهای دیگر، جشننامهی "شهروند"یاَش را به رسم "تایم" چاپیدهاند؟
شگفتا شاملو! که به هواداری از فاشیسم به زندان کاپیتالیسم غلتید و مانند لورکا و دسنوس و پولیتسر به دست عمال فاشیسم تیرباران گردید و چون برخاست و به گمان رهایی به دروازهی رویزیونیسم خزید از حیرت توهم "صبح نا به جای" بیرون جهید و با "چراغی به دست و چراغی در برابر" به بامداد روشن آزادی رسید و ناماَش را همچون سپیده دمی بر پیشانی آسمان کشوراَش دمید!
بهراستی کیست این چاووشی مست که با سمند دولت شعراَش "همرهانِِ به سر تازیانه" را به عرصهی بیداری کشیده است و به یمن حضور پرشور و زیبا و غولآسایاَش، بستر آمیزش فرزانهگی هشیاری را با جنون بیهوشی و جن زدهگی درآمیخته و در این خانه پهن کرده است؟
بهراستی کیست این نظامیِ بلخیِ حافظِ نیمایی که با وجود بعضی شباهتها به ریکله و دسنوس و حکمت و آراگون و لورکا و پرهور و خیمهنز، فقط به شعر خودش میمانست و ققنوسوار از هیزمی که خود بر جان درخشان زبان خویشتن خویش درافکنده برخاسته - و به قول خوییِ شاعر - در "ذات خود به کار خدا میمانست/ یعنی که هر چرا که میبایست میدانست/ و هر چرا میدانست/ میزیست"؟
بهراستی کیست این بتهوونِ موتزارتِ ویوالدیِ وردیِ شوپنِ موسیقی شناسِ قربانیِ موسیقی که شعراَش از عقدهی فرو خوردهی حرمان موسیقی پرستیِ کودکیاَش سرباز کرد و اگرچه رباعیات خیام را با صدای آوازخوان سنتی کشوراَش پرآوازه کرد و بر تارک شعری به ستایش از صدای سحرانگیز ادیب الممالک خوانساری - که چندان هم سحرانگیز نبود - برخاست اما عشق به کهکشان سِمفونی درخشان بتهوون و جانِ بلند پروازِ شاهبازْساناَش چنان حصارِ بستهی موسیقیِ سنتی را فرو شکست که صدای خرد شدن استخوانِ پوک و به ظاهر لطیف و لطف پرور و لطافت اثر کم لطفیهای نوازندهگان تار و کمانچهی وطنی را به اعماق جادههای تاریخِ سپری شده سوت کرد؟
بهراستی کیست این کافر آشنا با خدا و همپیمان با شیطان که با وجود انکار موجودیِ هرگونه جنبندهیی در آن سویِ درِ بیکوبه همچون مومنان و عارفان به زبان متن مقدس از حمل بار امانت در آستانهی نیستی و هیچ کارهگی مُلک وجود سخن رانده است؟
بهراستی کیست این رانده از خانه و بیرون مانده از اجتماع که بهسان شعراَش قیافهاَش نیز عین انسان بود؟
بهراستی کیست این رهگذر نامنتظری که زندهگیاَش به کوچ عشایر میمانست؟ به موج همهی دریاهای متلاطم. به نماز مستان و بتپرستان. به درخت و خنجر و خاطره. به سکوتی که در انفجار هیروشیما و جنگ کُره درهم میشکست. سیال و بیزوال. میرفت و میآمد. میدرخشید و میجهید و عربده میکشید و در شعراَش خلاصه میشد...
بهراستی کیست این شاعر، مترجم، روزنامهنگار و فرهنگ پژوه که هر چند به "مدرسه نرفت و خط ننوشت" اما به غمزهی شعراَش "مسالهآموز صد مدرس" و هزاران استاد شد و اگرچه چندان به زبانهای خارجه مسلط نبود ولی ترجمههایاَش رشک مترجمان حرفهیی کشور را برانگیخت و لبولوچهی حسادت امثال ابراهیم گلستان را در آویخت و با اینکه دغدغههای اصلیاَش شعر و زندهگی بود، اما کتاب عظیم "فرهنگ کوچه"اَش یکسره و به تنهایی جای خالی فرهنگستانی بیبدیل را پُر کرد و کاروند روزنامهنگاریاَش در تمام میدانهای این زمین پر مین بر مدعیان این حرفهی لبریز از جیم و سین چنان شاخ و شانه کشید که نه فقط گونهی تازهیی از ژورنالیسم مدرن را فراروی ما نهاد بلکه با چرخش قلمی مجلهی خاموشی را از محاق فراموشی بیرون کشید و به نیش قلمی حیات جریدهی شلوغی را به تاق حیاط خلوت تاریکی و توقیف فرو کوبید؟
بهراستی کیست این پیرمرد افسانهیی که همچون کودکی برای بچهها آوای قصه و ترانه سرداده و با نغمهی داوودی صدای سحرآسایاَش رعشه بر پیکر موسیقی زبان درافکنده است؟
کیست این جوانمرد که بهسان منجیان با کولهباری از درد و خستهگی به یاری آوارهگان کُردِ مغلوب گاز خردل و مجروحان زلزله برخاسته است؟
کیست این عربِ عجمِ بلوچِ لرِ ترکِ فارسْ که عربها آدونیس خود را به نام او میخوانند و با نزارقبانی به شیلیاَش میفرستند تا به انتقام قتل آلنده همراه نرودا سری به نیشابور خیام و عطار بزند و در عمق خواب اقاقیاها بمیرد و با شعر محمود درویش گلولهی نفس سنگین اطلسیها را به سوی اشغالگران و دشمنان صلح شلیک کند؟
شگفتا شاملو! که زندهگیاَش به پرواز پرستوی تنهایی میمانست که بیقرار گرفتار شادی غم غربت انسان بود!
شگفتا شاملو! که حضوراَش، ضیافتِ فرهنگِ ستیز روشنفکری بود.
و دریغا شاملو! که غیاباَش حضور قاطع دلتنگی است.
شگفتا شاملو! که حضور حضرتاَش، احتضار ابتذال و زوال وهن انسان بود.
و دریغا شاملو! که غیاباَش غیبت چراغ و دریچه و "ازدحام کوچهی خوشبخت" است.
و شادا شاملو! که بود و هست...
و بادا شاملو! که بود و شد...
« نه زان گونه که غنچهیی
گلی
یا ریشهیی
که جوانهیی
یا یکی دانه
که جنگلی ـ
راست بدان گونه
که عامی مردی
شهیدی
تا آسمان بر او نماز بَرَد» (احمد شاملو، 1382، ص 728).
احمد شاملو بود دیگر!
احمد شاملو به راستی آدمیزادهیی یکسره از جنس شگفتیهای روزگار پر ادبار و تار و بیمار ما بود. نه اینکه از ما بهتران بود. نه! اما به تمامی از قوارهیی دیگر بود. از آن یکه آدمهایی که بیکمترین اغراق فقط مثل خودش بود. مانند همهی ما زیگزاک کم نداشت ولی هیچگاه در سکون و سکوت نبود. یعنی که همیشه در حرکت بود. گیرم زیاد به سمت چپ جاده میکشید و چون همواره یک طرفه میرفت پس همیشه در حال برخورد و زد و خورد بود و چون همواره ساز مخالف میزد پس همیشه مشغول شلوغ کردن بود. انگار نافاَش را با اغتشاش بریده بودند. هر کجا که میرفت و در هر جمعی که مینشست مثل آب خوردن همه چیز را به هم میزد. عشق میکرد از اینکه - به تعبیر نیما- آب در خوابگه مورچهگان ریخته است. پس همیشهی خدا حرف تازهیی داشت. دستکم حرفی از گونهیی دیگر. و در این میانه تنها نیتی که در کار نبود - برخلاف پندار کج زنده یاد اخوان - "خودنمایی" بود. چرا که هر جا پا مینهاد، حتا در مرکز آفرینش بیش و پیش از دیگران نمایان بود.
احمد شاملو بود دیگر!
جمع اضداد بود. مجموعهیی از تناقضها. ویترینی از نقیضها که وقتی در کنار هم مینشستند زیباترین سمفونی هستی را ندا سر میدادند.
احمد شاملو بود دیگر!
اَنترناسیونالیست بود و اندیشهی جهان وطنیاَش با ایران دوستیاَش تعریف میشد. از یکسو همدوش شنچوی کرهیی جنگ میکرد و با نلسون ماندلا مقاومت در برابر آپارتاید نژادی را میآزمود. از سویی دیگر ایران وطناَش را دوستتر میداشت. از هر زمین یا سرزمین دیگری. « این جایی بود. چراغاَش در این خانه میسوخت. آباَش در این کوزه ایاز میخورد و ناناَش در این سفره بود...» و از اینکه نسل دوم مهاجران وطناَش در آمریکا و اروپا با زبان مادریشان بیگانه شدهاند و لکنت بیان "فارگلیسی" - فارسی + انگلیسی - گرفتهاند، نگران بود. نگرانِ بحران هویت. نگرانِ از دست رفتن فرزندان ایران.
احمد شاملو بود دیگر!
از یک طرف میگفت علاقهیی به مباحث روز دنیای سیاست ندارد و نسبت به کوبیدن درهای مدارِسیاست و سیاستمداران بیتوجه است و از طرف دیگر هر جا که دست میداد پیرامون ابعاد مختلف سیاست روز ایران و جهان اظهارنظر میکرد. آن هم از نوع شلاقی. برای مهدی بازرگان اخطاریه میفرستاد که چرا به لغو "برنامهی طلوع خورشید" یاری رسانده است و ابراهیم یزدی را مینکوهید زیرا که میان او و آمریکاییان سر و سری دیده بود و در قفای لهجهی آمریکایی یزدی کاسهیی زیر نیم کاسه. برای روشن فکران "جهان سوم" بخش نامه صادر میکرد که مبادا همچون مارکز به دیدار آدمی در مقام " گارباچف" بروند و فریب اصلاحات گلاسنوستی و پروسترویکایی را بخورند. چنانکه روشنفکران ایرانی را همیشه از همراهی با سیاستمداران اعم از چپ و راست منع میکرد. با این همه جان به جاناَش میکردی سیاسی بود.
احمد شاملو بود دیگر!
گرچه منتقد سرسخت سنت، میراث سنتی فرهنگ و تاریخ، سنتهای هنری و هنر سنتی میهناَش بود، اما در عین حال چنان با شیفتهگی از نقاشی و معماری دوران قجری سخن میگفت و کمالالملک را به خاطر سفر آموزشی نقاشی به فرنگ و گرتهبرداری از چند تابلوی نقاشی نکوهش میکرد که باورش هم دشوار بود. خورهی موسیقی سِمفونیک غرب و به ویژه بتهوون بود. گوش و هوش موسیقایی عجیبی داشت که در شعر بیوزن اما سرشار از موسیقی درونیاَش تجلی کرده بود. دشمن موسیقی مونوفونیک و بیزار از ابزاری همچون تار و سنتور بود. کمتر کسی را میشناسم که همچنو به عداوت علیه موسیقی سنتی و ردیفی ایرانی قیام کرده باشد! زمانی یکی از شعرهایاَش را به نام ادیب الممالک خوانساری ممهور کرده بود و از سحر صدای سنتیترین خوانندهی این مرز و بوم کارناوال راه انداخته بود و زمان دیگری موسیقی سنتی را "عرعر خری"دانسته بود که در "جادههای تاریخ پیچیده" و به ما رسیده است. مشکل سختافزاری سازهای ایرانی - که کوکشان با حرارت بدن نوازنده به هم میخورد – برایاَش تبدیل به معضلی شده بود و هی به تار و سه تار سیخونک میزد که قابلیت اجرای سِمفونی ندارد. پنداری دادستان ارکستر سمفونیک سالزبورگ بود. به آدمهای کم سواد و بیسواد گیر میداد که مبادا بردارند یکی از شعرهایاَش را در یکی از دستگاههای شور یا ماهور بخوانند و تا آنجا پیش میرفت که نوازندهگان سنتی را به جرم نفهمیدن موتزارت تهدید میکرد که بالای شعرهایاَش خواهد نوشت چه و چه ....! انگار از جنجال و قشقرق خوشاَش میآمد.
احمد شاملو بود دیگر!
آدمهای اطرفاَش را خوب میشناخت اما در قضاوت کاروند و رفتار آنان نه فقط عجول بلکه سخت حق به جانب بود. حال اسماعیل خویی را میگرفت که به اصطلاح "ورژن" درجهی دو مهدی اخوان ثالث در قالب و سبک نیمایی ـ خراسانی است و شعری را که شک ندارم به مناسبت مرگ جلال آلاحمد و برای خاطره و به خاطر او سروده بود به دلایل ایدهئولوژیک پس میگرفت و زیراَش میزد!!
با اینکه به موقعیت روزنامهنگاری در حد مسعود بهنود در رژیم شاه آشنا بود و خوب میدانست که هم او ماجرای کمپ دیوید را گزارش کرده است و با اینکه از ارتباط تنگاتنگ علیرضا میبدی با امثال احسان نراقی و ایضاً دستگاه پهلوی نیک آگاه بود اما ساعتها به گپ و گفتی صمیمی با اینان مینشست و زمان دیگری که ویرش میگرفت یکی را... "بهبود پهلوی" میخواند و دیگری را دزد تنها بیوگرافی دستنویساَش معرفی میکرد و کسی هم در این میان پیدا نمیشد که بگوید آخر احمد جان! چه کسی ترا مجبور کرد که ساعتها با "تهران مصور" و "مفید" گپ بزنی و تک نسخهی زیستنامهاَت را بیپروا به دست فلانی بدهی؟
احمد شاملو بود دیگر!
با لجاجت عجیبی سعی میکرد خود را لامذهب نشان دهد و در این راه چندان پیش میرفت که میکوشید حافظ را نیز کنار دست خود بنشاند(1) و با سماجت هرچه بیشتر از شاعری که بارها به کتاب مقدس سوگند خورده است روشن فکری دینستیز، منکر رستاخیز و آدمی معادل ماتریالیستهای قرن گذشتهی فلسفهی آلمانی بتراشد. اینکه چهگونه با آن همه هوش ذاتی الاهیات قاطع ساطع در غزل حافظ را نمیدید، بر من دانسته نیست. اما همین آدم تا توانسته است کاتولیک تراز پاپ پای مسیح را به شعراَش باز کرده است و هرگاه که شاعر یا منتقدی به این "آقای ناصری" او خردهیی گرفته است، به سرعت و پرخاشگرانه درآمده است، که منظوراَش از اسطورهی مسیح هر عیسای دیگری است که قربانی خشونت شده است. زباناَش سخت از تورات و تفاسیر قران (قصص ابوبکر عتیق نیشابوری؛ کشف الاسرار میبدی، روح الجنان رازی و ...) تاثیر پذیرفته بود اما در همین زبان باستانی و اساطیری - که گاه و بیگاه جای هابیل و قابیل عوض شده و هویت رکسانا عوضی گرفته شده بود - واژهها و تمثیلهای مدرن کم نبود.
احمد شاملو بود دیگر!
هر چند بر حاکمیت ندانستهگی و غلبهی حالتِ شهودی بر جان و جهان شعراَش با لجاجت توامان تاکید کرد اما در میان کلمات فونتیک شعر او حروف بسیاری را میتوان سراغ گرفت که در اوج اعتلای دانستهگی به متن شعر راه یافته است. نمونه را حرف "خ" در شعر "هجرانی": "جهان را بنگر سراسر/ که به رختِ رخوت خواب خراب خود/ از خویش بیگانه است"... (ص 814 ) و البته از این دست هوشمندهای شاعرانه در شعر او کم زیاد نیست!
احمد شاملو بود دیگر!
در ماجرای یک تحلیل طبقاتی به عمق تاریخ اجتماعی ایران زد و ضمن مچگیری از مورخان چنان گریبانی از کمبوجیه و بردیا و داریوش گرفت و چنان ضد حالی به فریدون و فرّشاهنشهی و فاصلهی طبقاتی زد، که آب از لب ولوچهی ژانرهای مختلف چپ - از نوادهگان تروتسکی و دزرژینسکی تا بروبچههای بتلهایم و سوئیزی - راه افتاد...
از یکسو به یاد مبارزی شهید (احمد زیبرم) کاوه را در جریان تمثیلی جاندار به اعماق شعر سیاسی خود راه میداد و حتا نام فرزنداناَش را (سیاوش، سیروس، سامان) از اساطیر ایرانی منقول در شاهنامه بر میگزید و از سوی دیگر به شیوهیی سخت هولناک کاوه را لومپن میخواند و ضمن تمجید از انقلاب ضد طبقاتی ضحاک، میرزا ابوالقاسمخان فردوسی را در جایگاه اتهام جعل اسطوره و متهم ردیف اول تاریخ مینشاند و خود را در هَچَلی میانداخت که دور تا دوراَش را مدعیان ریز و درشت و متعصبان دست از جان شستهی فردوسی اشغال کرده بودند و رضایت بده هم نبودند و نیستند نیز!
احمد شاملو بود دیگر!
همیشهی خدا هنر را مولفهیی فراتر از فهم توده میدانست و هنر توده فهم را تا حد "بشکن شغشغانه" و "رِنگ باباکرم" و "سینمای گنج قارون" پایین میکشید و همیشه نیز خود را "همدست" همین تودهها معرفی میکرد. زبان محاورهاَش به شدت منطبق بر زبان مردم کوچه و بازار تهران بود. با کمی چاشنی ادبیات لومپنی و البته سرشار از امثال و حکم عجیب و غریبِ مردمِ اعماق که مثل مسلسل شلیک میکرد. و با استفاده از همین گنجینهی غنی، حاضر جوابترین آدمی بود که در هر شرایطی - حتا هنگام جان کندن - دست و زباناَش از متلک یا تمثیل خالی نبود. بخش عمدهیی از زندهگیاَش را روی میز جمعآوری و تدوین گسترهی پت و پهنی به گستردهگی بی در و پیکر فرهنگ عامه نهاده بود و با اینکه میدانست نیمی از دستآورد مدون چنین تلاشی هرگز به رویت هلال دیدهی او دست نخواهد داد، باز هم دست بردار نبود. و عجیبتر آنکه به موازات چنان کوشش فرساینده و مهلکی و به منظور یافتن ظرف مناسبی برای ریختن مظروف نامحدودی؛ سراغ بازبرگردان رمان "دن آرام" شولوخوف رفته بود. نمیدانم. شاید میخواست روی تودهییها را کم کند و به دنبال تسویه حسابی قدیمی لگدی هم نثار بهآذین کند. به تلافی اخراج از سردبیری کتاب هفته و حاضر خوری بهآذین(2) بر سر سفرهیی که برکت نشر و رونق تیراژاَش را مدیون شمّ و هوش بیمانند روزنامهنگاریِ خود میدانست. در راه این داوری پر بیراه هم نمیرفت. ذوق و سلیقه و شوق و استعداد و خلاقیت روزنامهنگاریاَش از صفحهبندی گرفته تا چینش طیف مطالب و نگارش مباحث مختلف - به جز مقولات ورزشی – در تاریخ ژورنالیسم حرفهیی ایران تا آیندهیی غیر قابل پیشبینی کماکان یکه تاز و بیمانند خواهد ماند.
احمد شاملو بود دیگر!
برای تهاجم به نظام سرمایهداری و دست انداختن رژیمهای دیکتاتوری به هر چه دم دستاَش میرسید آویزان میشد. صرفنظر از شعرهای توصیفی یا تجویزیاَش که از موضع تئوریسینهای همواره حق به جانب چپگرای انقلابی سروده است، این امرِ کم یا بیشْ خجستهی متاثر از رآلیسم سوسیالیستی زمانی جای خود را به فاجعه میداد که شاعر آزادیخواهِ ما در مقام وکیل مدافع ملل فقیر استثمارزده و تحت سلطهی امپریالیسم پشت کرسی خطابهی اینترلیت دوم میایستاد و برای دولتهای غارتگر آمریکا و انگلیس خط و نشان میکشید. چندانکه ایبسا بلشویکها را نیز به اشارتی فرا پشت مینهاد. با اینکه میدانستم گوش شنوایی ندارد و در هر صورت راه خود را میرود اما یکی دوبار با کمی احتیاط به او گفته بودم که دست از ارایهی متن "من درد مشترکاَم" بردارد و یحتمل یکی دو نفر دیگر او را از ایراد چنان سخنرانی بیربطی برحذر داشته بودند. شرم حضور به من اجازه نمیداد به او بگویم "بیا و به خاطر خدا از طرح مباحث غارت معادن مس مردم بولیوی بگذر و اگر هم نمیخواهی از اندازهی یک سخنرانی چپمدار سراسر سیاسی کوتاه بیایی حداکثر نطقی مانند خطابهی نوبل آلبر کامو تهیه کن" میدانستم- و دو سه نفر دیگر نیز که احتمالاً با آنان نیز در همین باره مشورت بیهودهیی کرده بود- میدانستند که قدرت فکر و قوت نوشتناَش در زمینهی مورد نظر بیاغراق از کامو شسته رُفتهتر و فربهتر بود. مثل همیشه راه خودش را رفت. حتا زمانی که یک پایاَش هم افتاده بود باز راه خودش را میرفت و البته بازهم مثل همیشه جلوتر از دیگران و صد البته تکرو. شک ندارم که در راه طولانی و پر حادثهی رسیدن به جلسات اینترلیت دوم (شهریور 1367 شهر ارلانگن آلمان غربی) یکبار هم در چهرهی حق به جانباَش در خصوص طرح آن مقولات مندرس رخنهی تردید ایجاد نشده بود. و به همین سبب نیز وقتی که یکی از تئوریسینهای برجستهی مارکسیست در نقد آن سخنرانی مقالهی "جهان سوم، نظریهی وابستهگی و احمد شاملو" را نوشت و حسابی پنبهاَش را زد با خود فکر کردم "چه جانانه حقاَش را کف دستاَش گذاشتند". گیرم که میدانستم نقدی صدها هزار بار پدر و مادر دارتر از مقالهی پیشگفته نیز کمترین تاثیری در اصلاحِ بیگدار به آب زدنهای او نخواهد داشت. نشان به این نشانه که در تایید مکرر مواضع سخنرانی برکلی تلویحاً و رندانه از "درستی" حرفهای اینترلیت نیز سخن گفته بود:
« قربونتون برم! این درست است که بنده بروم در اینترلیت دربارهی ترم جهان سوم حرف بزنم ولی این مشکل بزرگ خودمان را که در چارچوب موضوعات جلسات برکلی انتخاب شده بود، رها کنم. به عقیدهی من این مشکل بزرگ یعنی بنا شدن یک ناسیونالیسمی براساس مشتی اسطورههای مشکوک و تاریخ جعلی قابل گذشت نیست. چرا آنجا حق داشتم. اینجا حق ندارم».
نمیدانم چه کسی به او گفته بود " آنجا [اینترلیت دوم] حق داشته" اما میدانم دادن و ندادن چنین "حقی" به او کمترین اعتباری برایاَش نداشت. به همین دلیل نیز وقتی که پس از جنجال برکلی به دفاع از مواضعاَش پیرامون اسطورهی ضحاک و ماجرای بردیا مقالهیی مبسوط نوشتم که حسابی خوشاَش آمده بود، از طرح این نکته که در اینترلیت حق طرح مباحث دوران فوئر باخ را نداشته است، پشیمان شدم. میدانستم که یا متلکی بارم خواهم کرد و یا مانند عبارت "تو هم اسطوره و تاریخ" که معمولاً در جواب پرسشگران - و نه منتقدان - سخنرانی برکلی میپراند، در نهایت حوالهیی ناجور صادر خواهد فرمود.
احمد شاملو بود دیگر!
و هرچند اسم یا صفت "استاد" را بر نمیتابید در هر صورت "استاد ما" بود. احمد شاملو بود. صبح بود. و سرانجام بامداد شد. بود و شد. " نه زانگونه که گلی یا جوانهیی راست بدانگونه که عامی مردی شهیدی، تا آسمان بر او نماز برد!"
احمد شاملو بود، "خسته از جنگ" بود. جنگی که با خویشتن خویشساز کرده بود و پیش از آنکه باره برانگیزد سایهی عظیم کرکسی گشوده بال را دیده بود که بر سراسر میدان نبرد گذشته بود، و بر آن بود که تقدیر از انسان او "گدازی خونآلود در خاک کرده" است. نتیجهی نبرد ناگزیر، گریز به شکست بود. و مرگ بود.
احمد شاملو بود. صبح بود و بامداد شد. "شهروندی با اندام و هوشی متوسط که نسباَش با یک حلقه به آوارهگان کابل میپیوست....
نام کوچکاَش عربی بود. نام قبیلهییاَش ترکی. کُنیتاَش فارسی. نام کوچکاَش را دوست نمیداشت. تنها هنگامی که [معشوق] آوازش میداد، این نام زیباترین کلام جهان بود، و آن صدا غمناکترین آواز استمداد".
(پیشین، صص، 873-872)
نه مگر احمد شاملو بود!
صبح بود و بامداد شد آخر! خود در معرفی خود میگفت:
« آقا من یک شاعرم بیذرهیی ادعا. یک چیزهایی میدانم که نوبر هیچ بهاری نیست و در عوض بسیار چیزهاست که نمیدانم. برای خودم خُلقیاتی دارم. درست مثل باقی مردم. مثل بسیاری دیگر زیربار زور و باید و نباید و این جور حرفها نمیروم. دست احدالناسی را نمیبوسم. جلو تنابندهیی زانو نمیزنم و از تنها چیزی که وحشت دارم این است که روزی از خودم عُقاَم بنشیند و بدین جهت از اینکه مبادا آزارم به کسی برسد دست و دلاَم میلرزد. طبعاً اینها صفات شخصی خوبی است که البته در خیلیها هست ولی کوچکترین ربطی به درستی و نادرستی استنتاجات و عقاید شخصی ندارد. کسانی مرا به عنوان یک شاعر جدی متعهد پذیرفتهاند. خب، ممنون! کسانی هم مردهی مرا به زندهام ترجیح میدهند، که قطعاً علتی دارد».
(سومین سال مرگ احمد شاملو در گفتوگوی هفتهنامهی گوناگون با محمد قراگوزلو،4 مرداد 1382، ش 24)
نه مگر احمد شاملو بود!
صبح بود و بامداد بود و شرف کیهان بود! و طلیعهی آفتاب شد آخر.
در پایان مقدمهی مبسوط کتاب "همسایهگان درد" دلیل بررسی شعر و اندیشهی اجتماعی سعدی و حافظ و فرخی و نیما و شاملو را بازنمود گوشهیی از تاریخ اجتماعی این "کهن بوم و بر" دانسته بودم. به این اعتبار که شعر سالم و ادبیات صادق فارسی همواره گواه آگاه رنجی بوده که بر مردم ما رفته است. اینک در استمرار آن سلسله مباحث بر آناَم که این درد را در متن تاریخ معاصر باز گویم. به روایت احمد شاملو.
شاملو خود دربارهی شعراَش گفته بود:
« آثار من خود اتوبیوگرافی کاملیست. من به این حقیقت معتقدم که شعر برداشتهایی از زندهگی نیست، بلکه یکسره خود زندهگی ست.»
به گمان من شعر و اندیشهی احمد شاملو نه فقط اتوبیوگرافی کاملی از هستی تلخ او بلکه شرح جامعی از وقایع اتفاقیهی روزگار او نیز هست. این مدعا را – چنانکه در متن کتاب باز گشودهام - به واسطهی سالها موانست با شاملو و ممارست در آثار او مطرح میکنم. در واقع شعر شاملو به جز فراگیری ارزشهای زیبایی شناختی هنری؛ حاصل درگیریهای مستقیم او با مسایل روزمرهیی است که به شیوهیی شگفت چارچوب روزمرگی و قالب حوادث مشخص سیاسی اجتماعی را در نوردیده و شکل حسب حال انسان همیشه را به خود گرفته است.
آلبر کامو در مقالهیی تحت عنوان "هنرمند و زمان او" – و ضمن ایراد سخن به هنگام دریافت نوبل – گفته بود:
«ما شاید به عنوان هنرمند ضرورتی نداشته باشد که در امور جاری زمانهمان دخالت کنیم، اما به عنوان انسان چرا. از زمان نوشتن نخستین مقالههایاَم تا واپسین کتاباَم من به طرفداری از آنان که تحقیر و لگدمال شدهاند - هر که بودهاند – بسیار نوشتهام. شاید هم بیش از حد. علت این بوده است که من نمیتوانم خودم را از مسایل روزمره جدا کنم» (آلبر کامو، 1372، ص 68).
کامو در جای دیگری از همان سخنرانی - بهسان 1957 - گفته بود:
«هنرمند دیگر چه بخواهد چه نخواهد وارد گود شده است. وارد گود بودن به نظر من بهتر از کلمهی "التزام" است. در واقع برای هنرمندْ التزامی ارادی مطرح نیست، بلکه باید گفت نوعی خدمت وظیفهی اجباری در کار است. هر هنرمندی امروز وارد گود کشتی پاروزنی دوران خود شده است. باید این را بپذیرد. حتا اگر ببیند که کشتی بوی ماهی میدهد یا شمارهی مراقبان تازیانه به دست حقیقتاً زیاد است و علاوه بر این کشتی به سویی میرود که نباید برود. در میان دریاییم. هنرمند چون دیگران باید پارو بزند. بیآنکه بمیرد. – اگر بتواند – یعنی باید به زندهگی کردن و خلق کردن ادامه دهد» (آلبر کامو، 1362، ص 74).
در متن تاریخ قوال شعر و ادب فارسی احمد شاملو، مصداق قاطع، برجسته و بیتخفیف داوری کامو دربارهی وظیفهی هنرمند است. کامو از یک عمر نوشتن به جانبداری از تحقیر شدهگانِ لگدمال گردیده سخن گفته بود و احمد شاملو در همان نخستین تجربههای شاعرانهاَش گفته است:
« من برای روسبیان و برهنهگان
مینویسم
برای مسلولین و
خاکسترنشینان
برای آنها که بر خاک سرد
امیدوارند
و برای آنان که دیگر به آسمان
امید ندارند» (احمد شاملو، 1382، ص 248).
این شعر را شاملو به سال 1331 هنگام بیست و هفت سالهگی و کموبیش در ابتدای فعالیت جدی شاعرانهی خود (دفتر "هوای تازه") و پیش از آزمون دشوار تجربهی زندان شاه و سروکله زدن با کمونیسمِ بورژوایی حزب توده سروده است و از کلمه به کلمهی روح و روحیهی حاکم بر جریان شعر - که در تمام شعرهای او نیز به شیوهیی مشابه جاری است - پیداست که در میان غلغلهی کشتی مردم و جلوتر از همهی پاروزنان نشسته است. بیپروای تعداد و تعدد افراد تازیانه به دست.
شاملو در شعر و زندهگی خود نه فقط از مرزهای "التزام" و "تعهد" هنرمندانه فراتر رفته بلکه چند گام آن سوتر از وظیفهیی که کامو آنرا "وارد گود شدن" خوانده، نهاده است:
« بگذار خونِ من بریزد و خلاء میان انسانها را پر کند
بگذار خون ما بریزد
و آفتاب را به انسانهای خواب آلوده
پیوند دهد....» (پیشین).
احمد شاملو در توصیف "تعهد اجتماعی" زنده یاد صمد بهرنگی آرزو کرده بود:
« ای کاش این هیولا هزار سر میداشت» (بینا 2537، ص 25).
و من بیاغراق معتقدم اگر بهرنگی چندان در میان ما نماند تا چنان رشد کند که صاحب هزار سر شود، چه باک که شاملو خود به تنهایی تجسم عینی التزام و تجسد هیولایی از تعهد بود. دایناسوری با هزار سر. از آن دست موجودات شگفتناکی که نسلشان منقرض شده است.
در این دفتر مباحثی که در سطور پیش، به اشارت و کنایت گفته شده، از منظر تاملی شایستهی شاعر ملی ما مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. توجه، تاکید و پافشاری من بر ضرورت بازنمود ابعاد شعر و لایه شکافی زوایای مختلف اندیشهی احمد شاملو - که بخش عمدهیی از کتاب "همسایهگان درد" را نیز به خود اختصاص داده است - به ویژه از این مزغل تعریف تواند شد که جمع و یا دستکم برآیند کاروند هیچ شاعر، نویسنده، مترجم و روزنامهنگاری به اندازه کلکسیون یا ویترینی که احمد شاملو برای ما به میراث نهاده است، قادر به بازخوانی حوادث مهم تاریخ اجتماعی معاصر ما نیست.
"من درد مشترکاَم" بازنمود یا بُرِشی از وقایع اتفاقیهی دوران ما از دریچهی شعر و اندیشهی مردی است که جز به شعر و اندیشهی خودش به هیچ کس و پدیدهی دیگری مانسته نبود!

پا نویس:

1. خیلی از منتقدان و شاعران از جمله محمد حقوقی و ضیاء موحد، به ابرام گفتهاند شاملو بعد از حافظ مهمترین واقعه در شعر فارسی است. محمد قائد حتا شاملو را تالی حافظ خوانده: «نزدیکترین فرد در ادبیات ایران به احمد شاملو، حافظ شیراز است. این نباید خوف و صیحه و حیرت برانگیزد. حرفی است نه برای پایین آوردن ارزش رعبآور حافظ و نه برای بالا بردن مردی از روزگار ما، زنده در میان ما که یک سر و دو گوش دارد و احمد شاملو نامیده میشود و چون میبینیماَش و سخناَش را میشنویم و او را در حال ضعف هم دیدهایم نباید چیزکی باشد! آنچه از او ناشی میشود قابل تفسیر و تشریح نیست. نمیشود فهمید از کی این داغ بر وجود او خورده، چه شده که او چنین شده، این مایه کی، کجا و چهطور در وجودش به ودیعه نهاده شده، چهطور شده که او شاعر درآمده؟ شاملو همچون شعر خودش پدیدهیی است برای نگریستن و مبهوت ماندن» (به نقل از عباس معروفی: موخرهیی بر کتاب سوییسی شاملو)
2. از دیگر ویژهگیهای سیاستورزی شاملو - که به خلق و خوی او تبدیل شده بود - یکی هم از این بود که هر جا فرصتی دست میداد بیمعطلی لگدی جانانه نثار حزب توده و اعضای مختلف آن میکرد. او حتا ده پانزده سال پس از انقلاب بهمن 1357 هم ولکن تودهییها نبود. به همین سبب در حاشیهیی بر شعر "با چشمها" - شعری که فقط در وهن حزب توده شکل بسته بود - باز از مچگیری دست بر نمیدارد و مینویسد:
«شعری است در مقابله با کسانی از حزبِ تراز نوین طبقهی کارگر که پس از اعلام " انقلاب سفید شاه" به تایید آن برخاستند. یکی از مترجمان نامدار آن دار و دسته در دفتر کتاب هفته به من گفت: مواد اعلام شده بسیار مترقیست مگر ما که بیست سال تمام مبارزه کردیم چه میخواستیم؟»
(ص1074-1073)
از این تابلوتر نمیشود یقهی محمود اعتمادزاده (بهآذین) را درید و همهی دقِّ دلیهای" کتاب هفته" را سر او خالی کرد. برای همین است که میگویم اگر شاملو به چیزی پیله میکرد دیگر ولکن معامله نبود!!

سه شعر برای "سرباز"

2010-06-30T18:22:00.013+04:30

سه شعر برای "سرباز"

پیمان فاضلی

از جنگ که برگشتی
به مادرت گفتی
تنها یک تیر به سمت دشمن رها کردی.
از جنگ که برگشتم
به مادرم حرفی برای گفتن نداشتم.
در نزدیک ترین گورستان
- به اشک هایش-
خفتم
با یک تیر
در قلبم.

«شطرنج»

به دشواری ِ خواستن
دو خانه به پيش رفت
و می دانست برای هدفی بزرگ
يك قربانی كوچك
- يك سرباز-
به شماره نمی آيد
حتا اگر بازی ميان دو دوست باشد.

نامه با نام خدا آغاز می شود
جنگ
با مرگ اولين سرباز.